BienGiai.comBiện Giải
Đề tài tranh biện theo cấp học

Cách tự đặt đề tài tranh biện hay: cân bằng hai phía, rõ, vừa sức

Cách tự viết đề tài tranh biện tốt: chọn vấn đề có đánh đổi thật, gọi tên chủ thể và hành động, thử độ cân bằng hai phe, kèm bảng đề trước và sau khi sửa.

Two young Vietnamese teachers at a staff room table at dusk sorting handwritten blank cards into two piles, one holding a card up to the warm lamp, close over-the-shoulder view, muted amber tones

Một đề tài tranh biện hay có bốn điều: vấn đề có đánh đổi thật, câu chữ nêu rõ ai làm gì, hai phe đều có ít nhất ba lập luận mạnh, và độ khó vừa với người tham gia. Cách tự đặt đề là đi từ một vấn đề có thật, gọi tên chủ thể và hành động, rồi thử đề bằng cách liệt kê lập luận cho cả hai phía; phía nào cạn ý trước là đề đang lệch và cần sửa.

Bài trình bày từng bước đặt đề, các lỗi hay gặp, bảng ví dụ đề trước và sau khi sửa, cùng một danh sách kiểm tra dùng được cho giáo viên, trưởng câu lạc bộ và học sinh tự luyện. Kỹ năng này còn giúp người tranh biện đọc đề nhanh hơn, vì đã hiểu người ra đề nghĩ gì.

Đề tranh biện tốt bắt đầu từ một đánh đổi thật

Mọi đề hay đều chứa một chỗ mà hai điều tốt kéo nhau theo hai hướng: an toàn và tự do, công bằng và hiệu quả, lợi ích trước mắt và lâu dài, quyền của nhóm này và nhu cầu của nhóm kia. Đề “Học sinh nên được mang điện thoại vào trường” hay vì nó đặt quyền liên lạc, tự chủ cạnh sự tập trung và an toàn trên mạng. Đề “Học sinh nên chăm học” không phải đề, vì không có gì kéo về phía ngược lại.

Cách tìm đánh đổi là nhìn vào những chuyện mọi người đang tranh cãi thật ngoài đời: ở trường, ở nhà, trên báo, trong khu phố. Khi thấy người lớn bất đồng một cách có lý, ở đó có một đề tiềm năng. Khi thấy mọi người đồng ý nhưng không ai làm, đó thường là đề về cách làm, cũng có thể thành đề hay nếu có nhiều cách làm cạnh tranh nhau.

Một mẹo nhỏ: viết ra hai giá trị đang va nhau trước khi viết câu đề. Nếu không gọi được tên hai giá trị ấy, đề có lẽ đang thiếu chỗ va chạm.

Năm bước viết một đề từ con số không

Trình tự dưới đây áp dụng cho mọi cấp, chỉ khác độ trừu tượng của vấn đề được chọn.

  1. Chọn vấn đề và hai giá trị va nhau. Ví dụ vấn đề giờ học buổi sáng, hai giá trị là giấc ngủ của học sinh và lịch sinh hoạt của gia đình.
  2. Gọi tên chủ thể. Ai sẽ hành động: nhà trường, thành phố, phụ huynh, nền tảng mạng, hay chính học sinh. Đề không có chủ thể rõ sẽ khiến hai phe nói về hai đối tượng khác nhau.
  3. Gọi tên hành động và phạm vi. Hành động nên là động từ có sức nặng rõ (cấm, cho phép, bắt buộc, ưu tiên, thay thế) và phạm vi vừa phải (cấp học nào, khu vực nào).
  4. Chọn dạng câu. Đề chính sách (… nên …), đề giá trị (Chúng mình tin rằng …), đề lấy làm tiếc (Chúng mình lấy làm tiếc về …), đề so sánh (… tốt hơn …), đề có vai (Với tư cách là …).
  5. Thử đề. Trong năm phút, liệt kê lập luận cho mỗi phe. Nếu một phe dưới ba lập luận đứng được, quay lại bước ba hoặc bốn để chỉnh.

Áp năm bước vào ví dụ giờ học buổi sáng, ta có thể ra đề “Các trường trung học phổ thông nên lùi giờ vào học buổi sáng thêm ba mươi phút”. Chủ thể rõ, hành động rõ, phạm vi rõ, và hai phe đều có nhiều điều để nói.

Đề trước và sau khi sửa

Bảng dưới là những đề lỗi hay gặp và cách sửa. Đọc cột lỗi để nhận ra ngay khi tự viết đề của mình.

Đề ban đầuLỗiĐề sau khi sửa
Mạng xã hội có hại cho học sinhMột chiều, không có hành độngCác nền tảng nên ẩn số lượt thích với tài khoản dưới mười tám tuổi
Nên bảo vệ môi trườngHiển nhiên, không ai phản đốiThành phố nên phạt hộ gia đình không phân loại rác tại nguồn
Có nên thay đổi giáo dụcQuá rộng, không rõ thay đổi gìNhà trường nên bỏ xếp loại học lực, chỉ giữ nhận xét
Học sinh nên được tự doMơ hồ, tự do việc gìHọc sinh lớp mười một nên được tự chọn hai môn học thay thế
Cấm hoàn toàn mọi thiết bị điện tử với trẻ emQuá cực đoan, phe ủng hộ khó đứngTrẻ dưới mười tuổi không nên có điện thoại thông minh riêng
Trí tuệ nhân tạo sẽ thay thế giáo viênDự đoán tương lai, không kiểm chứng đượcGiáo viên nên được dùng trí tuệ nhân tạo để chấm bài luận

Hai lỗi phổ biến nhất trong bảng là đề không có hành động và đề hiển nhiên. Cả hai đều sửa được bằng cách hỏi: ai sẽ làm gì khác đi ngày mai nếu phe ủng hộ thắng? Nếu câu trả lời là không ai làm gì, đề cần được viết lại.

Kiểm độ cân bằng của đề

Liệt kê ba lập luận mạnh nhất mỗi bên. Không phải ba lập luận bất kỳ, mà ba lập luận mà một người hiểu chuyện nghe cũng gật đầu. Nếu một bên chỉ có lập luận yếu hoặc phải nói điều trái đạo đức, đề lệch.

Đổi vai người viết. Nhờ một người không biết bạn nghiêng phía nào đọc đề và nói phe nào dễ hơn. Người ra đề thường vô tình viết đề nghiêng về phía mình tin.

Kiểm câu chữ có “mồi” hay không. Những từ như “tràn lan”, “độc hại”, “tuyệt vời” trong đề đã mang sẵn phán xét. Thay bằng từ trung tính, trừ khi dạng đề lấy làm tiếc cần nêu hiện tượng.

Kiểm xem phe phản đối có lối ra hợp lý không. Phe phản đối phải bảo vệ được một thế giới khác, hoặc hiện trạng, hoặc một phương án thay thế. Nếu cách duy nhất để phản đối là phủ nhận khoa học hay đề cao điều sai, đề lệch.

Thử với trận ngắn. Cho hai người nói hai phe ba phút mỗi bên. Quan sát xem cả hai có còn ý khi hết giờ không. Đây là phép thử rẻ và chính xác nhất.

Đề vừa sức và an toàn

Một đề cân bằng vẫn có thể không hợp nếu quá khó với người tham gia hoặc chạm vào vùng nhạy cảm. Trước khi dùng, soát thêm các điểm sau.

  • Vốn hiểu biết cần có: học sinh có biết đủ về vấn đề để lập luận không, hay sẽ phải đoán? Đề chuẩn bị tại chỗ nên dựa trên hiểu biết phổ thông; đề cần tư liệu nên cho chuẩn bị dài ngày.
  • Từ ngữ: có từ nào học sinh chưa hiểu không? Nếu có, thay bằng từ thường hoặc giải thích kèm đề.
  • Vùng nhạy cảm: tránh đề chính trị nhạy cảm, tín ngưỡng, chủ quyền, sắc tộc, và đề có thể khiến một nhóm người tham gia thấy bị nhắm vào (hoàn cảnh gia đình, ngoại hình, sức khoẻ).
  • Đề chạm luật: nếu đề liên quan đến quy định cụ thể, ghi chú cho người tham gia tra văn bản hiện hành; người ra đề cũng nên tự tra để không viết đề dựa trên quy định đã thay đổi.
  • Đề chạm sức khoẻ, tài chính: giữ ở tầm chính sách, không để lập luận biến thành lời khuyên chữa bệnh hay đầu tư cho cá nhân.
  • Tuổi người tham gia: với học sinh nhỏ, ưu tiên đề có tình huống cụ thể nhìn thấy được; với sinh viên, có thể dùng đề trừu tượng và đề có vai.

Một đề an toàn không có nghĩa là đề nhạt. Đề về giờ vào học, quỹ lớp, căng tin trường vẫn có thể cho trận rất căng nếu đánh đổi được đặt đúng chỗ.

Một vấn đề, năm cách viết: gánh nặng đổi theo câu chữ

Để thấy câu chữ quan trọng thế nào, lấy một vấn đề quen: bữa trưa bán trú ở trường. Viết thành đề chính sách, “Nhà trường nên cho học sinh bán trú tự chọn món mỗi ngày”, phe ủng hộ phải nói cách làm: chọn từ mấy món, đăng ký lúc nào, bếp chuẩn bị ra sao. Phe phản đối có thể đánh vào tính khả thi và dinh dưỡng.

Viết thành đề giá trị, “Chúng mình tin rằng sở thích của học sinh nên được ưu tiên hơn khuyến nghị dinh dưỡng trong bữa trưa ở trường”, trận không còn bàn cách làm, mà bàn nguyên tắc: học sinh có quyền quyết định bữa ăn của mình tới đâu. Viết thành đề lấy làm tiếc, “Chúng mình lấy làm tiếc về việc bữa trưa bán trú giống hệt nhau cho mọi học sinh”, phe ủng hộ chỉ cần chứng minh một thế giới đa dạng hơn thì tốt hơn, không cần mô hình chi tiết.

Viết thành đề so sánh, “Bữa trưa mang từ nhà tốt hơn bữa trưa bán trú”, trận chuyển sang so hai cách sống của gia đình. Viết thành đề có vai, “Với tư cách là một phụ huynh bận rộn, chúng mình chọn cho con ăn bán trú”, mọi lập luận xoay quanh lợi ích của người phụ huynh ấy.

Cùng một chuyện bữa trưa mà ra năm trận khác hẳn nhau. Khi tự đặt đề, hãy viết thử vấn đề của mình theo vài dạng rồi chọn dạng cho trận có điểm tranh chấp rõ nhất và hợp với kỹ năng người tham gia đang cần luyện.

Xây kho đề riêng cho câu lạc bộ hoặc lớp học

Người phụ trách lâu năm thường giữ một kho đề, ghi kèm mỗi đề ba thông tin: cấp học đã dùng, phe nào thắng nhiều hơn qua các lần dùng, và điểm tranh chấp chính thường xuất hiện. Nếu một đề lần nào phe ủng hộ cũng thắng, có thể đề đang lệch và cần sửa, dù lúc viết tưởng đã cân.

Kho đề nên được làm mới định kỳ, nhất là đề công nghệ và đề đời sống, vì bối cảnh thay đổi nhanh. Mỗi học kỳ có thể giao cho học sinh lớn tự đề xuất đề mới theo năm bước ở trên; đề nào qua được phép thử trận ngắn thì đưa vào kho. Học sinh tự viết đề thường hiểu sâu cách đọc đề hơn hẳn, vì đã đứng ở vị trí người ra đề.

Khi chia sẻ kho đề cho lớp khác dùng, ghi chú rõ đề đã thử ở cấp nào, những chỗ cần giải thích thêm, và những đề cần tra quy định hiện hành. Một kho đề có ghi chú tốt giá trị hơn nhiều so với một danh sách dài không ai biết đề nào đã được thử.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết đề tranh biện của mình bị lệch?

Liệt kê ba lập luận mạnh cho mỗi phe trong năm phút. Nếu một phe không đủ ba lập luận đứng được, hoặc phải nói điều sai hiển nhiên, đề đang lệch. Thử thêm bằng một trận ngắn ba phút mỗi bên để kiểm chắc.

Đề tranh biện nên dài bao nhiêu chữ?

Càng ngắn càng tốt, miễn đủ chủ thể, hành động và phạm vi. Đa số đề tốt gói trong một câu dưới hai mươi chữ. Đề dài thường chứa nhiều điều kiện khiến hai phe hiểu khác nhau.

Có nên dùng từ phủ định trong đề tranh biện?

Nên hạn chế. Đề dạng không nên làm phe ủng hộ phải bảo vệ một điều phủ định, dễ gây rối khi nói. Thường viết lại được ở dạng khẳng định, ví dụ thay không nên cho phép bằng nên cấm hoặc nên hạn chế.

Học sinh có nên tự đặt đề để luyện không?

Rất nên. Tự đặt đề giúp hiểu người ra đề nghĩ gì, đọc đề nhanh hơn khi thi và biết tìm chỗ tranh chấp. Có thể giao mỗi bạn viết một đề theo năm bước rồi cả nhóm thử từng đề bằng trận ngắn.

Đề giá trị và đề chính sách nên dùng tỉ lệ thế nào?

Không có tỉ lệ chuẩn. Người mới hợp với đề chính sách vì có hành động cụ thể để bám. Khi đã quen, nên xen đề giá trị để luyện định nghĩa và tiêu chí cân, tránh đội chỉ quen một kiểu.

Có thể lấy đề từ các giải đấu đã diễn ra không?

Có thể tham khảo, nhưng nên điều chỉnh cho hợp bối cảnh và lứa tuổi. Đề giải quốc tế đôi khi gắn với bối cảnh nước ngoài hoặc chạm vùng nhạy cảm, cần được lọc trước khi dùng cho học sinh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138