Kiến nghị tiếng Anh thường mở đầu bằng “This House” rồi một động từ cho biết dạng tranh luận: “would” là kiến nghị chính sách (phe ủng hộ phải chứng minh nên làm một việc), “believes that” là kiến nghị giá trị hoặc nhận định, “regrets” là so sánh thế giới hiện tại với thế giới không có một hiện tượng, còn “supports”, “opposes”, “prefers” là bày tỏ lập trường hoặc so sánh hai lựa chọn. Đọc đúng động từ là bước đầu tiên, sai bước này thì cả đội chuẩn bị lệch hướng.
Dưới đây là từng dạng, kèm ví dụ trong bối cảnh học đường và đời sống, gánh nặng chứng minh của mỗi phe, bảng tổng hợp và các bẫy đọc từ học sinh Việt hay mắc. Cách ra đề của mỗi giải có thể khác đôi chút; khi kiến nghị có kèm trang thông tin, luôn đọc trang đó trước.
“This House” là ai và vì sao không nên dịch từng chữ
“This House” xuất phát từ truyền thống nghị viện, nơi các thành viên gọi nghị viện là “ngôi nhà” của mình. Trong tranh biện, cụm này chỉ tập thể đang thảo luận, và cách hiểu thực dụng nhất là “chúng ta, những người đang quyết định về vấn đề này”. Dịch thành “ngôi nhà này” hay “toà nhà này” khiến người mới nghe thấy lạ và đôi khi hiểu sai.
Điều quan trọng hơn là: khi kiến nghị không nói rõ ai làm, “This House” thường được hiểu là chủ thể hợp lý nhất có quyền làm việc đó. Ví dụ “This House would ban homework in primary schools” thì chủ thể hợp lý là cơ quan quản lý giáo dục hoặc nhà trường, không phải từng phụ huynh. Phe ủng hộ thường chỉ rõ chủ thể này ngay trong phần định nghĩa, và phe phản đối nên lắng nghe kỹ để biết họ đang tranh luận với mô hình nào.
Một số kiến nghị gắn chủ thể cụ thể ngay trong câu, ví dụ “This House, as a parent, would…” hay “This House, as a school principal, would…”. Khi đó, cả hai phe phải đứng ở góc nhìn của chủ thể ấy: lập luận nào không liên quan tới lợi ích hay trách nhiệm của chủ thể đó thường bị giám khảo coi là lạc hướng.
Các dạng động từ hay gặp và mỗi dạng đòi gì
This House would (THW). Kiến nghị chính sách: nên làm một việc. Ví dụ “This House would require students to do community service.” Phe ủng hộ cần chứng minh việc làm đó tốt hơn hiện trạng, thường có mô hình cụ thể. Phe phản đối có thể bảo vệ hiện trạng hoặc đưa phương án khác nếu luật giải cho phép.
This House believes that (THB). Kiến nghị nhận định hoặc giá trị: một điều gì đó đúng, tốt hơn, quan trọng hơn. Ví dụ “This House believes that schools should value creativity over test results.” Không bắt buộc có mô hình chính sách, trọng tâm là so sánh giá trị và chứng minh bằng lý lẽ.
This House regrets (THR). Kiến nghị hối tiếc: so sánh thế giới hiện tại có một hiện tượng với thế giới giả định không có nó. Ví dụ “This House regrets the rise of short-form video.” Phe ủng hộ không cần đề xuất cấm gì cả, chỉ cần chứng minh thế giới không có hiện tượng đó tốt hơn.
This House supports / opposes (THS / THO). Bày tỏ ủng hộ hay phản đối một xu hướng, phong trào, hành vi. Ví dụ “This House supports the trend of students taking a gap year.” Gần với THB nhưng thường gắn với một hiện tượng đang diễn ra.
This House prefers (THP). So sánh hai lựa chọn: “This House prefers a world where… to one where…”. Cả hai phe đều phải bảo vệ một phía của phép so sánh, không phe nào được chỉ ngồi phản bác.
This House, as X, would. Kiến nghị có chủ thể: mọi lập luận phải từ góc nhìn của X. Dạng này hay gặp ở các giải sinh viên, và đòi hiểu rõ X muốn gì, sợ gì.
Bảng tổng hợp: dạng kiến nghị và gánh nặng chứng minh
Bảng dưới tóm tắt điều mỗi phe cần chứng minh ở từng dạng, theo cách hiểu phổ biến. Mỗi giải có thể có hướng dẫn riêng về cách hiểu từng dạng, đọc phần giải thích trong điều lệ nếu có.
| Dạng | Phe ủng hộ cần chứng minh | Phe phản đối thường làm | Ví dụ học đường |
|---|---|---|---|
| THW | Thực hiện chính sách tốt hơn không thực hiện | Bảo vệ hiện trạng hoặc đưa phương án khác | Bắt buộc học bơi ở tiểu học |
| THB | Nhận định đúng hoặc giá trị này quan trọng hơn | Chứng minh điều ngược lại hoặc giá trị kia nặng hơn | Học nhóm hiệu quả hơn học một mình |
| THR | Thế giới không có hiện tượng tốt hơn | Thế giới có hiện tượng tốt hơn hoặc không tệ hơn | Sự phổ biến của lớp học thêm |
| THS / THO | Xu hướng đáng ủng hộ hoặc đáng phản đối | Chứng minh chiều ngược lại | Học sinh tự chọn môn từ lớp mười |
| THP | Lựa chọn thứ nhất tốt hơn lựa chọn thứ hai | Lựa chọn thứ hai tốt hơn | Lớp ít học sinh hay trường gần nhà |
| As X, would | Từ góc nhìn X, nên làm việc đó | Từ góc nhìn X, không nên | Là hiệu trưởng, cho học sinh tự chọn đồng phục |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy dạng THR và THP hay khiến người mới lúng túng nhất, vì chúng không có “chính sách” để bám. Với THR, hãy tập mô tả cụ thể thế giới không có hiện tượng đó trông ra sao trước khi lập luận. Với THP, hãy chắc phe mình có lập luận chủ động bảo vệ lựa chọn của mình, không chỉ chỉ ra chỗ yếu của lựa chọn kia.
Trang thông tin đi kèm kiến nghị
Khi kiến nghị dùng một khái niệm không phải ai cũng biết, ban tổ chức thường chiếu hoặc phát kèm một đoạn giải thích gọi là info slide, tạm gọi là trang thông tin. Ví dụ kiến nghị về “flipped classroom” có thể kèm một đoạn giải thích đây là mô hình học sinh xem bài giảng ở nhà và dùng giờ trên lớp để làm bài tập, thảo luận.
Trang thông tin có hai tác dụng: cho hai phe một cách hiểu chung về khái niệm, và nhiều khi giới hạn phạm vi tranh luận. Vì vậy, đọc nó trước khi đọc kiến nghị, gạch chân những chữ giới hạn như “in this debate”, “assume that”, “only refers to”. Mọi điều đã được trang thông tin xác định thì cả hai phe phải chấp nhận, không được định nghĩa lại theo hướng có lợi cho mình.
Một bẫy hay gặp: dùng hết thời gian chuẩn bị để bàn những chi tiết trang thông tin đã giải thích sẵn. Nếu trang thông tin đã định nghĩa khái niệm, đội chỉ cần dành một hai phút để thống nhất cách hiểu rồi chuyển ngay sang tìm lập luận. Phần còn lại của khái niệm mà trang thông tin không nhắc tới mới là chỗ cần thảo luận định nghĩa.
Bẫy đọc từ học sinh Việt hay mắc
“Should” và “would”. “This House would” nghĩa là chúng ta sẽ làm, có mô hình hành động. “This House believes that X should” nghĩa là X nên làm, nhưng trọng tâm có thể là giá trị hơn là cách thực hiện. Đừng coi hai dạng này như nhau.
“Ban”, “restrict”, “discourage”. Ba mức độ khác nhau: cấm hẳn, giới hạn, và khuyến khích không làm. Kiến nghị dùng “restrict” mà phe ủng hộ lại tranh luận như cấm hẳn là tự gánh thêm việc khó.
“Prioritise”. Ưu tiên không có nghĩa là bỏ hẳn cái kia. “Prioritise creativity over test results” vẫn cho phép có bài kiểm tra, chỉ là đặt sáng tạo lên trước khi phải chọn.
“In developing countries”, “in schools”. Cụm phạm vi giới hạn chỗ áp dụng. Lập luận ngoài phạm vi đó thường bị coi là lạc đề. Gạch chân cụm phạm vi ngay khi đọc.
“The rise of”, “the decline of”. Kiến nghị hối tiếc sự gia tăng hay suy giảm của một điều không hẳn là hối tiếc chính điều đó, mà là hối tiếc mức độ phổ biến của nó. Phân biệt rõ trước khi chuẩn bị.
Từ quen nhưng nghĩa hẹp. Những từ như “public”, “liberal”, “developing” có nghĩa chuyên môn hẹp hơn nghĩa thường ngày. Không chắc thì hỏi ban tổ chức nếu điều lệ cho phép, đừng tự đoán.
Quy trình ba phút đầu khi nhận kiến nghị tiếng Anh
Ngay khi kiến nghị được công bố, đội nên dành khoảng ba phút đầu cho các bước sau trước khi chia nhau tìm ý:
- Đọc trang thông tin nếu có, gạch chân chữ giới hạn.
- Xác định động từ: would, believes, regrets, supports, prefers hay có chủ thể.
- Gạch chân chủ thể, hành động và phạm vi; dịch nhanh mỗi phần sang tiếng Việt bằng lời của đội.
- Viết một câu tiếng Việt: “Phe mình phải chứng minh rằng…”, để cả đội hiểu chung gánh nặng.
- Liệt kê nhanh hai ba nhóm người bị ảnh hưởng rồi mới bắt đầu chia việc tìm lập luận.
Bước viết câu tiếng Việt có vẻ thừa nhưng rất có ích với đội người Việt: ba người đọc cùng một câu tiếng Anh có thể hiểu ba cách hơi khác nhau, và chỉ khi viết ra bằng tiếng mẹ đẻ, chỗ lệch mới lộ ra. Dịch xong rồi thì chuẩn bị bằng tiếng Anh, viết từ khoá tiếng Anh cho dàn ý.
Tập đọc kiến nghị mỗi ngày trong năm phút
Kỹ năng đọc kiến nghị tiến bộ nhanh nhất khi bạn gặp thật nhiều kiến nghị, chứ không phải khi chuẩn bị thật kỹ vài cái. Một bài tập ngắn: mỗi ngày lấy một kiến nghị tiếng Anh từ kho đề của câu lạc bộ hoặc tự đặt, rồi trong năm phút làm ba việc. Một, gọi tên dạng của nó: THW, THB, THR, THP hay có chủ thể. Hai, viết một câu tiếng Việt về điều phe ủng hộ phải chứng minh. Ba, viết một câu tiếng Việt về điều phe phản đối nên làm.
Sau hai tuần, bạn sẽ có khoảng mười bốn kiến nghị đã phân tích. Đem ra so với bạn cùng câu lạc bộ: cùng một kiến nghị, hai người có viết câu gánh nặng giống nhau không. Chỗ khác nhau thường là chỗ hay nhất để thảo luận, vì nó cho thấy kiến nghị đó có những cách hiểu nào mà đối phương có thể chọn.
Với giáo viên dẫn câu lạc bộ, bài tập này dùng được làm phần khởi động mười phút đầu mỗi buổi: chiếu ba kiến nghị lên bảng, cả lớp giơ tay đoán dạng, rồi gọi hai ba bạn nói câu gánh nặng. Nhanh, nhẹ, và không cần ai phải đứng nói cả bài khi mới bước vào buổi tập.
Câu hỏi thường gặp
This House would nghĩa là gì?
This House would là dạng kiến nghị chính sách, nghĩa là chúng ta sẽ thực hiện một việc. Phe ủng hộ phải chứng minh làm việc đó tốt hơn không làm, thường kèm mô hình cụ thể về ai làm, làm thế nào và áp dụng cho ai.
This House regrets khác This House would thế nào?
This House regrets là so sánh thế giới hiện tại có một hiện tượng với thế giới giả định không có nó. Phe ủng hộ không cần đề xuất chính sách nào. This House would thì đòi một hành động cụ thể và thường cần mô hình.
Info slide là gì?
Info slide là đoạn giải thích bối cảnh đi kèm kiến nghị khi đề dùng khái niệm lạ. Nó cho hai phe một cách hiểu chung và nhiều khi giới hạn phạm vi tranh luận, nên cần đọc trước khi đọc kiến nghị.
Kiến nghị có cụm as a parent thì tranh luận thế nào?
Khi kiến nghị gắn chủ thể như as a parent, cả hai phe phải lập luận từ góc nhìn của chủ thể đó, xét lợi ích, trách nhiệm và nỗi lo của họ. Lập luận đứng ở góc nhìn khác thường bị coi là lạc hướng.
Có nên dịch kiến nghị sang tiếng Việt khi chuẩn bị không?
Nên dịch nhanh phần chủ thể, hành động và phạm vi, rồi viết một câu tiếng Việt về điều phe mình phải chứng minh để cả đội hiểu chung. Sau đó chuẩn bị dàn ý bằng từ khoá tiếng Anh để nói cho trôi.
Gặp từ không hiểu trong kiến nghị thì làm gì?
Đọc trang thông tin trước, vì nhiều khi từ đó đã được giải thích. Nếu vẫn không rõ và điều lệ cho phép, hỏi ban tổ chức. Đừng tự đoán nghĩa hẹp thành nghĩa rộng, vì định nghĩa sai có thể làm hỏng cả trận.