Câu hỏi xen ngang, hay POI, bằng tiếng Anh cần ngắn, thường dưới mười lăm giây, và có một mục đích rõ: chỉ ra mâu thuẫn, đòi cơ chế, đưa phản ví dụ hoặc buộc đối phương trả lời một câu hỏi khó; người đang nói nhận bằng “Yes, please” hoặc từ chối bằng “No, thank you”, rồi trả lời trong một hai câu và quay lại bài của mình.
Bài này đi qua luật cơ bản về POI ở các thể thức nghị viện, cách xin hỏi, mẫu câu hỏi theo từng mục đích, mẫu câu nhận, từ chối, trả lời, và các lỗi người mới hay mắc. Cách xin hỏi và thời gian bảo vệ có thể khác giữa các giải, đọc điều lệ trước khi thi.
POI hoạt động thế nào: nhắc lại luật cơ bản
Ở các thể thức có POI như nghị viện châu Á, nghị viện Anh hay World Schools, người phe đối diện được đứng lên xin chen một câu hỏi hoặc nhận xét ngắn trong lượt nói chính của bạn. Đoạn đầu và đoạn cuối mỗi lượt thường là thời gian bảo vệ, không ai được xin hỏi; với lượt bảy phút, nhiều giải lấy một phút đầu và một phút cuối. Người tổ chức thường báo hiệu bằng tiếng gõ hoặc vỗ tay khi thời gian bảo vệ kết thúc và bắt đầu.
Người đang nói có toàn quyền nhận hay từ chối. Nếu nhận, người hỏi nói câu của mình rồi ngồi xuống ngay khi được yêu cầu hoặc khi đã hỏi xong, không được tranh luận tiếp. Lượt tổng kết thường không có POI. Ở nhiều giải, giám khảo kỳ vọng mỗi người nói nhận khoảng một tới hai câu hỏi trong lượt của mình, và đánh giá thấp nếu từ chối hết. Kỳ vọng này không phải luật cứng ở mọi nơi, nhưng là thói quen phổ biến.
Người hỏi cũng được đánh giá: hỏi đúng lúc, ngắn, trúng chỗ yếu của đối phương là điểm cộng cho phần chiến thuật của bạn. Đứng lên hỏi quá nhiều, hỏi liên tục mỗi mười giây, thường bị coi là gây rối và có thể bị giám khảo hoặc chủ toạ nhắc.
Cách xin hỏi và cách người nói đáp lại
Cách xin hỏi phổ biến nhất là đứng lên, có thể đưa một tay ra phía trước, và nói một cụm ngắn. Không nói nội dung câu hỏi cho tới khi được nhận.
- “Point of information.” — Câu xin hỏi chuẩn, dùng được ở hầu hết các giải.
- “On that point.” — Xin hỏi ngay về ý vừa nói. Hữu ích khi câu hỏi gắn chặt với câu người nói vừa nói xong.
- “Yes, please.” hoặc “I’ll take it.” — Người nói nhận câu hỏi.
- “No, thank you.” — Người nói từ chối. Lịch sự, ngắn, không cần giải thích.
- “Not at the moment, I’ll take one later.” — Chưa nhận lúc này, sẽ nhận sau. Nếu đã hứa thì nhớ nhận một câu trước khi hết lượt.
- “Let me finish this point first.” — Để mình xong ý này đã.
Khi bị từ chối, người hỏi ngồi xuống ngay, không nói thêm. Đứng mãi chờ hoặc thở dài thành tiếng làm mất phong thái. Khi được nhận, người hỏi không mở đầu bằng “Thank you” dài dòng; đi thẳng vào câu hỏi.
Mẫu câu hỏi theo từng mục đích
Một POI tốt bắt đầu từ mục đích, rồi mới tới câu chữ. Dưới đây là năm mục đích hay dùng, mỗi mục đích kèm một mẫu câu cho kiến nghị cấm điện thoại trong lớp:
- Chỉ ra mâu thuẫn: “You said students can’t control phone use, but now you say they will use shared devices responsibly. Which is it?” — Bạn nói học sinh không tự kiểm soát được, giờ lại nói các em sẽ dùng máy chung có trách nhiệm. Vậy là thế nào?
- Đòi cơ chế: “How exactly does a ban reduce cyberbullying that happens after school?” — Chính xác thì lệnh cấm giảm bắt nạt trên mạng xảy ra ngoài giờ học bằng cách nào?
- Đưa phản ví dụ: “What about students who need their phones to contact parents in an emergency?” — Còn những học sinh cần điện thoại để liên lạc với bố mẹ khi khẩn cấp thì sao?
- Buộc chọn: “Do you accept that some students learn better with phones, yes or no?” — Bạn có chấp nhận một số học sinh học tốt hơn khi có điện thoại không, có hay không?
- Gài trước lập luận của mình: “Isn’t the real problem how teachers manage attention, not the phone itself?” — Chẳng phải vấn đề thật là cách giáo viên quản lý sự tập trung, chứ không phải chiếc điện thoại?
Câu hỏi buộc chọn có hay không mạnh nhưng nên dùng ít. Giám khảo không bắt người nói trả lời đúng một chữ, và nếu đối phương trả lời khéo, câu hỏi kiểu này có thể phản tác dụng. Câu hỏi gài trước lập luận là kiểu tốt cho người nói sau của phe bạn, vì nó mở đường cho ý mà đồng đội sắp trình bày.
Viết câu hỏi dưới mười lăm giây
Một câu hỏi, một ý. Đừng ghép hai câu hỏi bằng “and also”. Người nói sẽ chọn câu dễ trả lời hơn và bỏ câu kia. Chọn câu mạnh nhất.
Viết sẵn trên giấy nhớ. Trong lúc đối phương nói, ghi câu hỏi bằng từ khoá tiếng Anh lên mẩu giấy nhỏ. Khi được nhận, liếc qua và nói. Câu đã viết ra thường gọn hơn câu nghĩ trong đầu.
Không mở đầu bằng giới thiệu dài. Bỏ “I would like to ask you a question about your point which you said earlier that…”. Đi thẳng: “You said X. But Y?”
Đúng thời điểm. Câu hỏi về một ý mạnh nhất khi vừa được nói xong. Câu hỏi về ý từ hai phút trước nghe như lạc đề, trừ khi bạn chỉ ra mâu thuẫn.
Tập bằng đồng hồ bấm giờ. Trong buổi câu lạc bộ, mỗi bạn viết ba câu hỏi cho một bài nói mẫu, rồi đọc to và bấm giờ. Câu nào quá mười lăm giây thì cắt bớt, tới khi gọn.
Trả lời câu hỏi xen ngang gọn mà không mất mạch
Khi nhận một câu hỏi, mục tiêu không phải thắng ngay cuộc đối đáp nhỏ đó, mà là trả lời đủ để giám khảo thấy bạn không né, rồi quay lại bài. Một câu trả lời tốt thường chỉ có hai nhịp: trả lời thẳng, rồi nối về lập luận đang nói. Ví dụ với câu hỏi về liên lạc khẩn cấp: “Great question. Schools already have a phone at the office for emergencies, and students can keep phones in their bags. Which brings me back to my point about attention in class.”
Tạm dịch: “Câu hỏi hay. Nhà trường vốn đã có điện thoại ở văn phòng cho trường hợp khẩn cấp, và học sinh vẫn để điện thoại trong cặp. Điều này đưa mình quay lại ý về sự tập trung trong lớp.” Chú ý câu chuyển cuối: nó cho giám khảo biết bạn đã xong phần trả lời và đang trở lại bài.
Nếu câu hỏi trúng chỗ bạn chưa có câu trả lời tốt, đừng bịa. Một lối ra là: “That’s something my partner will address in more detail” nếu đồng đội nói sau thật sự sẽ đáp, hoặc thừa nhận một phần rồi giảm nhẹ: “Even if that happens in some cases, it does not outweigh the harm to the whole class.” Né hẳn hoặc trả lời sai trọng tâm thường bị giám khảo ghi lại, còn thừa nhận một phần có kiểm soát thì ít khi bị đánh giá thấp.
Một lưu ý nữa: nếu câu hỏi kéo dài, người nói có quyền ngắt lịch sự bằng “Thank you, I’ve got it” rồi trả lời. Không cần để người hỏi biến câu hỏi thành một bài phát biểu nhỏ.
Những lỗi người mới hay mắc với POI
Biến câu hỏi thành bài phát biểu. Người hỏi nói ba mươi giây giải thích cả một lập luận. Giám khảo thường không tính phần đó, và người nói có quyền ngắt.
Từ chối mọi câu hỏi. Nhiều bạn sợ bị hỏi nên từ chối hết. Ở nhiều giải, việc này bị coi là né tránh. Nhận ít nhất một câu, chọn lúc vừa xong một ý mình chắc nhất.
Nhận câu hỏi ngay lúc đang giữa câu khó. Nhận lúc đang giải thích cơ chế rối rắm thì dễ mất mạch. Nói “Let me finish this point first”, xong ý rồi mời lại.
Không bao giờ đứng lên hỏi. Người mới hay ngồi im cả trận. Đứng lên hỏi cho thấy bạn đang theo trận, kể cả khi bị từ chối. Chuẩn bị sẵn một hai câu ngắn để có lý do đứng lên.
Hỏi bằng giọng chế giễu. Câu hỏi nhắm vào lập luận, không nhắm vào người nói. Giọng mỉa mai làm giám khảo đánh giá thấp phong thái của bạn dù câu hỏi có trúng.
Luyện câu hỏi xen ngang theo cặp và theo nhóm
POI là kỹ năng nghe và phản xạ, nên luyện trong buổi câu lạc bộ hiệu quả hơn tự luyện một mình. Một chuỗi bài tập ba mươi phút gợi ý:
- Năm phút khởi động. Mỗi bạn nhận một khẳng định ngắn bằng tiếng Anh, ví dụ “Uniforms make students equal”, và có ba mươi giây để viết một câu hỏi xen ngang. Đọc to lần lượt, cả nhóm góp ý câu nào ngắn và trúng nhất.
- Mười phút hỏi liên tục. Một bạn nói bài hai phút về một kiến nghị gần gũi, các bạn còn lại đứng lên xin hỏi bất cứ lúc nào sau ba mươi giây đầu. Người nói tập nhận một câu, từ chối một câu và hoãn một câu.
- Mười phút trả lời hai nhịp. Người hướng dẫn đọc một loạt câu hỏi khó, mỗi bạn trả lời trong mười lăm giây theo đúng hai nhịp: trả lời thẳng, nối về lập luận.
- Năm phút nhìn lại. Mỗi bạn nói một câu hỏi mình thấy hay nhất trong buổi và vì sao. Không chấm điểm, không xếp ai hỏi giỏi nhất.
Sau vài buổi, phản xạ đứng lên và nói một câu gọn sẽ tự nhiên hơn hẳn. Khi đã quen, đưa POI vào trận tập đủ thời gian thật, và để một bạn ngồi ngoài chỉ ghi lại thời điểm từng câu hỏi được xin, được nhận hay bị từ chối. Bản ghi này giúp cả đội thấy mình đang hỏi quá ít, quá dày hay đúng nhịp, điều rất khó tự cảm nhận khi đang ở trong trận.
Câu hỏi thường gặp
POI là viết tắt của gì?
POI là viết tắt của Point of Information, tức câu hỏi hoặc nhận xét ngắn mà người phe đối diện xin chen vào lượt nói của bạn. Bạn có quyền nhận hoặc từ chối, và thường không được hỏi trong thời gian bảo vệ ở đầu và cuối lượt.
Một câu hỏi xen ngang nên dài bao nhiêu?
Phổ biến là dưới mười lăm giây. Câu hỏi ngắn, một ý, đi thẳng vào điểm yếu thì mạnh hơn câu dài giải thích cả một lập luận. Nhiều giải cho phép người nói ngắt nếu câu hỏi quá dài.
Từ chối POI thế nào cho lịch sự?
Chỉ cần nói No, thank you, hoặc Not at the moment nếu định nhận sau. Không cần giải thích lý do. Nếu đã hứa nhận sau thì nên nhận một câu trước khi hết lượt để giữ uy tín.
Có bắt buộc phải nhận câu hỏi xen ngang không?
Thường không có luật bắt buộc, nhưng ở nhiều giải giám khảo kỳ vọng mỗi người nhận khoảng một tới hai câu. Từ chối hết dễ bị coi là né tránh. Cách an toàn là nhận ngay sau khi vừa xong một ý mình chắc nhất.
Bị hỏi câu khó mà chưa có câu trả lời thì sao?
Đừng bịa. Có thể thừa nhận một phần rồi giảm nhẹ, ví dụ Even if that happens in some cases, it does not outweigh our harm, hoặc nói đồng đội sẽ đáp nếu đúng là như vậy. Sau đó quay lại bài của mình.
Có nên viết câu hỏi ra giấy trước khi đứng lên không?
Nên. Ghi từ khoá câu hỏi trên mẩu giấy nhỏ trong lúc nghe giúp câu hỏi gọn hơn và bạn không bị quên khi được nhận. Câu đã viết ra thường ngắn hơn câu chỉ nghĩ trong đầu.