BienGiai.comBiện Giải
Phản bác và đối đáp

Đặt câu hỏi xen ngang sắc gọn: mẫu câu hỏi nói trong mười lăm giây

Câu hỏi xen ngang tốt chỉ dài mười lăm giây mà buộc đối phương lộ chỗ yếu. Bốn dạng câu hỏi, mẫu câu nói ngay được, thời điểm đứng lên và những câu tự hại.

Vietnamese university student half rising from a chair with one hand raised during a debate round, blurred speaker at a lectern ahead, side angle, cool indigo hall light

Câu hỏi xen ngang sắc gọn là câu hỏi nói trong khoảng mười lăm giây, nhắm vào đúng một điểm yếu của người đang nói, và khiến họ dù trả lời thế nào cũng phải nhận một điều có lợi cho đội bạn. Nó không phải để tranh thủ phát biểu thêm, cũng không phải để làm khó người nói cho vui.

Trong các thể thức kiểu nghị viện, câu hỏi xen ngang được đặt trong thời gian của người đang nói, và họ có quyền nhận hoặc từ chối. Vì vậy mỗi câu hỏi được nhận là một cơ hội hiếm. Luật cụ thể như phút nào được hỏi, mỗi người nên nhận bao nhiêu câu, được trình bày ở bài về thể thức; bài này chỉ tập trung vào cách soạn câu hỏi sao cho trúng và gọn, kèm mẫu câu dùng được ngay.

Một câu hỏi xen ngang dùng để làm gì

Có ba mục đích chính, và bạn nên biết mình đang theo mục đích nào trước khi đứng lên. Thứ nhất là lộ ra chỗ yếu: buộc người nói phải trả lời một câu mà họ né trong bài, ví dụ cơ chế còn thiếu. Thứ hai là ghim một thừa nhận: khiến họ xác nhận một điều mà đội bạn sẽ dùng sau. Thứ ba là cài lập luận của đội mình vào bài nói của đối phương, buộc họ phải phản ứng với nó.

Một câu hỏi tốt thường làm được một việc, hiếm khi làm được hai. Người mới hay cố nhồi cả ba vào một câu dài, kết quả là người nói chỉ cần trả lời phần dễ nhất và lờ phần còn lại. Hãy chọn một mục đích và cắt mọi chữ không phục vụ mục đích ấy.

Cũng cần nhớ rằng câu hỏi xen ngang còn là cách cho giám khảo thấy bạn đang chú ý vào trận. Đội không đứng lên hỏi lần nào trong cả lượt của đối phương thường bị giám khảo đánh giá là thụ động, kể cả khi bài nói của họ tốt. Ngược lại, đứng lên quá nhiều lần liên tục làm phiền người nói và bị coi là gây rối. Nhịp vừa phải là vài lần mỗi lượt, mỗi lần có lý do rõ.

Bốn dạng câu hỏi hay dùng nhất

Câu hỏi hai đầu. Đưa người nói vào lựa chọn mà đầu nào cũng có lợi cho bạn. Ví dụ với kiến nghị "trường nên bỏ kỳ thi giữa kỳ": "Bỏ thi giữa kỳ thì giáo viên đánh giá học sinh bằng gì, hay không đánh giá gì cả?" Trả lời "bằng bài kiểm tra khác" thì thừa nhận áp lực vẫn còn; trả lời "không đánh giá" thì mở ra lập luận về mất thông tin.

Câu hỏi đòi cơ chế. Hỏi thẳng vào bước còn thiếu: "Từ việc bỏ thi tới việc học sinh học sâu hơn, điều gì ở giữa khiến học sinh tự học mà không cần kỳ thi thúc?" Câu này hiệu quả khi người nói vừa nhảy cóc một bước trong bài.

Câu hỏi đòi trường hợp cụ thể. Yêu cầu một ví dụ có thể hình dung được: "Phe bạn có thể nêu một lớp học cụ thể, kiểu nào, ở đâu, mà mô hình này đã chạy được không?" Không cần đối phương nêu tên trường thật; chỉ cần họ lúng túng khi phải cụ thể hoá là đủ.

Câu hỏi giới hạn mô hình. Kiểm tra phạm vi: "Mô hình của phe bạn áp dụng cho cả lớp cuối cấp đang ôn thi không?" Câu này buộc đối phương hoặc thu hẹp mô hình, hoặc nhận một nhóm khó khăn mà đội bạn sẽ khai thác.

Mẫu câu nói được ngay trong mười lăm giây

Các mẫu dưới đây được cắt gọn để nói trong một hơi. Điền phần trong ngoặc theo kiến nghị của trận:

  • "Nếu [điều phe bạn nói] không xảy ra, lập luận của phe bạn còn đứng không?"
  • "Phe bạn có đồng ý rằng [điều hiển nhiên có lợi cho đội mình] không?"
  • "Ai sẽ trả chi phí cho [hành động trong mô hình]?"
  • "Vì sao [nhóm người] lại thay đổi hành vi chỉ vì [hành động]?"
  • "Điều gì ngăn [kết quả xấu] xảy ra trong mô hình của phe bạn?"
  • "Phe bạn vừa nói [A], vậy lúc trước nói [B] thì giờ giữ cái nào?"
  • "Mô hình này có áp dụng cho [nhóm khó khăn nhất] không?"
  • "Nếu chỉ được chọn một lợi ích lớn nhất, phe bạn chọn cái nào?"

Để ý rằng không mẫu nào mở đầu bằng "Có phải phe bạn đang nói rằng…" rồi diễn giải lại cả đoạn. Câu mở như vậy tốn nửa thời gian và cho người nói cơ hội nói "không, không phải vậy". Hãy hỏi thẳng vào chỗ cần hỏi. Nên chuẩn bị sẵn vài câu hỏi viết tay trên một mảnh giấy nhỏ trước lượt của đối phương, rồi chỉnh lại theo những gì họ thực sự nói.

Chọn thời điểm đứng lên

Thời điểm đẹp nhất là ngay sau khi người nói vừa kết thúc một lập luận và chưa sang ý mới. Lúc đó câu hỏi của bạn bám vào đúng ý vừa nói, giám khảo còn nhớ, và người nói khó lờ đi. Đứng lên giữa một câu dở dang dễ bị từ chối và bị coi là chen ngang thiếu lịch sự.

Thời điểm thứ hai là khi người nói vừa đưa ra một khẳng định mạnh mà không giải thích. Hỏi ngay lúc đó buộc họ phải giải thích trong thời gian của chính họ, hoặc từ chối và để khẳng định ấy treo lơ lửng. Cả hai đều có lợi cho bạn.

Thời điểm nên tránh: phút đầu và phút cuối của bài nói, vì trong nhiều thể thức đó là thời gian được bảo vệ, không ai được hỏi; và ngay sau khi người nói vừa từ chối một bạn khác cùng đội bạn, vì đứng lên liên tục trông giống quấy rối. Hãy phối hợp với đồng đội: mỗi người phụ trách một loại câu hỏi để không trùng nhau. Nếu bị từ chối, ngồi xuống ngay, không tỏ thái độ, và ghi câu hỏi vào tờ ghi để dùng ở bài nói của đội mình.

Những câu hỏi tự làm hại mình

Câu hỏi mở rộng kiểu "phe bạn có thể giải thích thêm về…" thực chất là tặng thêm thời gian cho đối phương trình bày điều họ đã chuẩn bị. Câu hỏi mà bạn không biết câu trả lời cũng nguy hiểm: nếu người nói trả lời xuất sắc, bạn vừa giúp họ ghi điểm trước mặt giám khảo. Nguyên tắc chung là chỉ hỏi những câu mà mọi câu trả lời hợp lý đều có lợi cho bạn.

Câu hỏi biến thành bài phát biểu nhỏ là lỗi hay gặp nhất. Khi bạn đứng lên và nói ba mươi giây, phần lớn thể thức cho phép người nói cắt lời bạn, và giám khảo sẽ ghi nhận bạn không tôn trọng thời gian của người khác. Nếu không nói được trong một hơi, câu hỏi còn quá dài.

Cuối cùng, câu hỏi nhắm vào con người thay vì lập luận, kiểu đặt nghi vấn về hiểu biết của người nói, luôn phản tác dụng. Dù ý có đúng, giọng hỏi ấy làm giám khảo nghiêng về phía người bị hỏi. Hãy hỏi về mô hình, cơ chế, tác động; đừng hỏi về người.

Sau khi câu hỏi được nhận: dùng câu trả lời thế nào

Nhiều người đặt câu hỏi hay rồi bỏ phí câu trả lời. Ngay khi người nói đáp xong và bạn ngồi xuống, hãy ghi lại câu trả lời gần nguyên văn nhất có thể vào tờ ghi chép, kèm dấu hiệu đó là câu đáp trong lúc bị hỏi. Đây là chất liệu quý vì người nói phải trả lời nhanh, không có thời gian chuẩn bị, nên câu trả lời thường để lộ điều họ thật sự nghĩ về mô hình của mình.

Có ba tình huống thường gặp. Nếu người nói thừa nhận điều bạn muốn, đội bạn trích lại ở lượt sau: "Khi được hỏi, phe bạn đã đồng ý rằng…". Nếu người nói né hoặc trả lời vòng vo, đội bạn chỉ ra điều đó: "Câu hỏi về chi phí đã được đặt ra, và phe bạn chưa trả lời". Nếu người nói trả lời tốt, đừng cố quay lại câu đó nữa; chuyển sang điểm khác, vì cố đào tiếp chỉ làm câu trả lời tốt của họ được nhắc thêm một lần.

Người đặt câu hỏi nên báo nhanh cho đồng đội nói sau biết câu trả lời có dùng được không, bằng một ký hiệu đã thống nhất trên tờ ghi. Câu hỏi xen ngang không phải màn trình diễn của một người mà là một bước trong chiến thuật chung của đội. Một câu hỏi được nhận mà không ai trong đội dùng lại thì gần như chỉ còn giá trị cho thấy đội có chú ý.

Luyện đặt câu hỏi trong câu lạc bộ

Câu hỏi xen ngang là kỹ năng phản xạ, chỉ luyện được bằng lặp lại. Một bài tập dễ tổ chức:

  1. Một bạn nói hai phút về một kiến nghị nhẹ, ví dụ "lớp học nên đổi chỗ ngồi mỗi tháng".
  2. Những bạn còn lại mỗi người phải viết ra một câu hỏi xen ngang thuộc một dạng được chỉ định trước.
  3. Người nói nhận ba câu hỏi bất kỳ và trả lời trong vài giây.
  4. Cả nhóm bấm giờ: câu hỏi nào quá mười lăm giây thì phải cắt lại cho tới khi vừa.
  5. Bàn ngắn: câu nào khiến người nói lúng túng nhất, và vì sao.

Sau vài buổi, đổi sang luyện có đồng hồ thật và cho phép người nói từ chối, để các bạn quen với việc bị từ chối mà không mất nhịp. Ghi lại những câu hỏi hay vào một sổ chung của câu lạc bộ, chia theo dạng câu hỏi, để người mới có kho tham khảo. Cũng nên luyện cả phía ngược lại, tức nhận và trả lời câu hỏi khó, vì hai kỹ năng này bổ sung cho nhau và nhóm nào chỉ luyện một phía sẽ lệch.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi xen ngang nên dài bao lâu?

Thông thường không quá khoảng mười lăm giây. Nhiều thể thức cho phép người đang nói cắt lời nếu câu hỏi kéo dài. Luật từng giải có thể khác về thời lượng, vì vậy hãy đọc điều lệ giải, nhưng tập nói gọn trong một hơi là thói quen tốt ở mọi thể thức.

Có nên đặt câu hỏi khi không chắc câu trả lời?

Nên hạn chế. Nếu đối phương trả lời tốt, bạn vừa giúp họ ghi điểm. Hãy ưu tiên câu hỏi hai đầu hoặc câu hỏi đòi cơ chế, nơi mọi câu trả lời hợp lý đều để lộ một điểm đội bạn sẽ khai thác.

Bị từ chối câu hỏi xen ngang có mất điểm không?

Bị từ chối không làm bạn mất điểm. Việc bạn đứng lên hỏi đúng lúc vẫn cho giám khảo thấy đội bạn đang theo dõi trận. Nếu người nói từ chối quá nhiều câu, giám khảo có thể coi đó là né tránh, và đó là điểm trừ cho họ.

Câu hỏi xen ngang có được đưa lập luận mới không?

Được, đó là một trong những cách dùng hiệu quả: cài lập luận của đội mình vào để đối phương phải phản ứng. Tuy vậy câu vẫn phải ở dạng câu hỏi và gọn. Nếu nó biến thành một đoạn phát biểu, giám khảo sẽ không ghi nhận như một lập luận chính thức.

Cả đội nên chia nhau đặt câu hỏi thế nào?

Mỗi người có thể phụ trách một dạng câu hỏi hoặc một lập luận của đối phương. Trước trận, thống nhất ai hỏi về mô hình, ai hỏi về tác động. Như vậy đội tránh được việc hai người hỏi cùng một câu, và câu hỏi của đội có tính toán chung.

Học sinh nhút nhát có nên tập đặt câu hỏi xen ngang không?

Nên, và đây lại là cách tập nói trước đám đông khá nhẹ nhàng vì mỗi lần chỉ nói vài giây. Bắt đầu bằng cách viết sẵn câu hỏi ra giấy, đứng lên đọc to, rồi dần chuyển sang nói không cần nhìn giấy. Mỗi buổi tập chỉ cần một hai lần đứng lên là đủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138