Đề tài tranh biện cho tiết sinh hoạt lớp nên là chuyện của chính lớp mình, quyết định được trong năm học, và vừa đủ nhẹ để bàn trong mười lăm đến bốn mươi lăm phút: dùng quỹ lớp thế nào, đi dã ngoại ở đâu, góc lớp trang trí ra sao, ai trực nhật. Hoạt động ngoại khoá thì hợp đề gắn với dịp trong năm như khai giảng, 20 tháng 11, Tết, ngày môi trường, tổng kết.
Bài gom đề cho hai bối cảnh ấy, kèm hướng mở hai phe và hai khung tổ chức theo thời lượng. Điểm khác với trận câu lạc bộ: ở đây mục tiêu là cả lớp được nói, được nghe nhau và cùng ra một quyết định tốt hơn, nên phần kết có thể là biểu quyết thật của lớp chứ không chỉ là giám khảo chọn phe.
Tranh biện trong lớp chủ nhiệm khác trận thi ở đâu
Trận thi có đội, có giám khảo, có thắng thua. Tiết sinh hoạt lớp thì có cả lớp ba bốn mươi em, có giáo viên chủ nhiệm, và thường có một quyết định thật cần đưa ra. Vì vậy cách dùng tranh biện ở đây linh hoạt hơn: hai phe được phân bằng bốc thăm để ai cũng tập nghĩ theo phía được giao, nhưng sau trận cả lớp được tự do biểu quyết theo ý mình.
Lợi ích lớn nhất là thay một buổi bàn bạc ồn ào, ai to tiếng người ấy thắng, bằng một cách bàn có lượt, có lý do. Các em quen nói “mình đồng ý với bạn ở điểm này nhưng…”, quen chờ người khác nói xong, và quen nhìn một quyết định từ phía những bạn không giống mình. Những kỹ năng ấy theo lớp suốt năm học.
Giáo viên chủ nhiệm không cần biết luật tranh biện chi tiết. Chỉ cần giữ ba điều: đến lượt mới nói, mỗi ý phải có lý do, không chê người mà chỉ bàn ý. Phần còn lại các em học dần qua từng buổi.
Đề về chuyện của lớp
Quỹ lớp năm nay nên dành cho một chuyến đi chung thay vì mua đồ dùng cho lớp. Ủng hộ: kỷ niệm, gắn kết. Phản đối: đồ dùng dùng được cả năm, bạn không đi được chuyến đi vẫn hưởng lợi. Lưu ý không nêu số tiền đóng của từng nhà.
Lớp nên đổi chỗ ngồi mỗi tháng. Ủng hộ: làm quen nhiều bạn, công bằng chỗ gần bảng. Phản đối: mất thời gian làm quen lại, bạn cần chỗ ngồi đặc biệt bị xáo trộn.
Ban cán sự lớp nên luân phiên mỗi học kỳ. Ủng hộ: nhiều bạn được thử sức. Phản đối: mất người quen việc, thời gian bàn giao.
Lớp nên có hộp góp ý không ghi tên. Ủng hộ: bạn nhút nhát dám nói, phát hiện chuyện khó nói. Phản đối: dễ thành chỗ nói xấu, khó trả lời góp ý không tên.
Trực nhật nên chia theo tổ thay vì theo cá nhân. Ủng hộ: làm nhanh, có tinh thần tập thể. Phản đối: dễ đùn đẩy, bạn chăm làm phần nhiều.
Lớp nên có một buổi đọc sách chung mỗi tuần thay cho mười lăm phút đầu giờ. Ủng hộ: thói quen đọc, có chủ đề trò chuyện chung. Phản đối: mười lăm phút đầu giờ còn dành cho ôn bài, sinh hoạt khác.
Đề theo dịp trong năm học
Dùng tranh biện cho hoạt động ngoại khoá theo dịp giúp ngày lễ có thêm phần suy nghĩ, không chỉ văn nghệ. Bảng dưới gợi ý mỗi dịp một đến hai đề.
| Dịp | Đề gợi ý | Hướng hai phe |
|---|---|---|
| Đầu năm học | Lớp nên tự xây dựng nội quy riêng ngoài nội quy trường | Tự giác, cam kết chung / trùng lặp, khó thống nhất |
| 20 tháng 11 | Tặng thầy cô một việc làm có ích tốt hơn tặng hoa và quà | Ý nghĩa, bớt tốn kém / hoa quà là nét đẹp, việc làm khó đo |
| Trước Tết | Học sinh nên được nghỉ Tết dài hơn, bù vào hè | Sum họp, đi xa / hè ngắn lại, nghỉ dài khó vào nhịp học |
| Ngày môi trường | Lớp nên bỏ hẳn chai nhựa trong mọi hoạt động | Gương mẫu, giáo dục / bất tiện, chi phí bình cá nhân |
| Ngày sách | Mỗi học sinh nên tặng lại thư viện một cuốn sách cũ mỗi năm | Lan toả đọc / sách cũ chất lượng kém, áp lực nhà ít sách |
| Tổng kết năm | Lớp nên khen thưởng theo sự tiến bộ thay vì thành tích cao nhất | Công bằng, khuyến khích / khó đo, nhạt động lực của bạn giỏi |
Đề 20 tháng 11 và tổng kết năm cần giáo viên dẫn dắt khéo, vì chạm tới chuyện quà cáp và khen thưởng. Giữ ở tầm nguyên tắc, không để em nào phải nói nhà mình tặng gì hay được khen gì.
Đề cho dã ngoại, trại hè và buổi ngoại khoá dài
Những đề này hợp với buổi ngoại khoá có thời gian, khi lớp đang chuẩn bị một chuyến đi hoặc một hoạt động lớn.
- Chuyến dã ngoại năm nay nên về vùng quê thay vì khu vui chơi. Ủng hộ: trải nghiệm làm nông, gần thiên nhiên. Phản đối: các bạn mong được thư giãn, vùng quê cần tổ chức kỹ hơn về an toàn.
- Học sinh không mang điện thoại trong chuyến đi hai ngày. Ủng hộ: chú ý bạn bè, cảnh vật. Phản đối: liên lạc với gia đình, chụp ảnh kỷ niệm. Phe phản đối có thể đề xuất giữ máy tập trung, mở theo giờ.
- Trại hè nên chia nhóm ngẫu nhiên thay vì cho tự chọn. Ủng hộ: làm quen bạn mới. Phản đối: bạn nhút nhát cần người quen, nhóm hợp nhau làm việc tốt hơn.
- Buổi văn nghệ cuối năm nên thay bằng buổi triển lãm sản phẩm học tập. Ủng hộ: mọi bạn đều có thứ để góp. Phản đối: văn nghệ là truyền thống vui, bạn có năng khiếu mất sân khấu.
- Lớp nên tổ chức một buổi tình nguyện thay cho tiệc chia tay. Ủng hộ: kỷ niệm có ý nghĩa. Phản đối: tiệc là dịp riêng của lớp, tình nguyện làm vào dịp khác cũng được.
Với đề về chuyến đi, nên tranh biện trước khi chốt kế hoạch, để kết quả biểu quyết thật sự được dùng. Học sinh nhận ra ý kiến của mình có tác động thật thì nói nghiêm túc hơn hẳn.
Hai khung tổ chức: mười lăm phút và bốn lăm phút
Thời lượng tiết sinh hoạt khác nhau giữa các trường. Hai khung dưới đây là cách làm phổ biến, điều chỉnh tuỳ lớp.
- Khung mười lăm phút (một đề, nói nhanh): hai phút nêu đề và bốc thăm hai nhóm, ba phút bàn, mỗi phe hai bạn nói mỗi bạn một phút, hai phút cả lớp hỏi thêm, hai phút biểu quyết và giáo viên chốt.
- Khung bốn lăm phút, phần một (mười phút): nêu đề, chia lớp thành bốn nhóm, hai nhóm ủng hộ và hai nhóm phản đối, để nhiều bạn được tham gia chuẩn bị.
- Phần hai (mười lăm phút): mỗi nhóm cử một bạn nói hai phút, xen kẽ hai phe. Các bạn còn lại ghi lý do nghe được.
- Phần ba (mười phút): mở sàn, bạn nào cũng được đứng lên nói một câu đáp lại, bắt đầu bằng “mình muốn đáp lại ý…”.
- Phần bốn (mười phút): biểu quyết theo ý riêng, giáo viên tóm tắt những lý do mạnh của cả hai phía và nói quyết định của lớp sẽ được thực hiện ra sao.
Nếu lớp đông, dùng thẻ hai màu để biểu quyết cho nhanh và để bạn ngại giơ tay cũng có tiếng nói. Ghi kết quả vào sổ sinh hoạt lớp để cuối năm nhìn lại những quyết định cả lớp đã cùng bàn.
Đề nói nhanh một phút để mở đầu tiết sinh hoạt
Khi tiết sinh hoạt còn nhiều việc khác, một vòng nói nhanh năm phút vẫn đủ để lớp tập lý lẽ. Giáo viên đọc đề, hai bạn được gọi ngẫu nhiên, mỗi bạn một phút cho một phe, không chuẩn bị. Những đề dưới đây đủ nhẹ cho cách làm ấy.
- Đi học sớm mười phút tốt hơn đi học đúng giờ. Một phe nói về ổn định chỗ ngồi, ôn bài; phe kia nói về giấc ngủ, thời gian giúp việc nhà buổi sáng.
- Ăn sáng ở nhà tốt hơn ăn sáng ở hàng quán gần trường. Một phe nói về vệ sinh, tiết kiệm, bữa cơm gia đình; phe kia nói về tiện, đỡ việc cho bố mẹ.
- Làm bài tập nhóm qua gặp mặt tốt hơn làm qua mạng. Một phe nói về hiểu nhau, phân việc rõ; phe kia nói về linh hoạt giờ giấc, đỡ đi lại.
- Ghi chép bằng tay tốt hơn chụp ảnh bảng. Một phe nói về nhớ lâu; phe kia nói về đủ ý, có thời gian nghe giảng.
- Lớp nên có một bài hát riêng. Một phe nói về gắn kết; phe kia nói về mất thời gian, khó chọn bài cả lớp đồng ý.
- Giờ ra chơi nên đọc sách ở thư viện hơn là ở trong lớp. Một phe nói về yên tĩnh, nhiều sách; phe kia nói về cần nghỉ ngơi, vận động, trò chuyện.
Vòng nói nhanh không có thắng thua. Cả lớp chỉ cần vỗ tay cho cả hai bạn, giáo viên nhắc lại một lý do hay của mỗi bên. Làm đều đặn mỗi tuần, đến cuối học kỳ gần như bạn nào trong lớp cũng đã từng đứng lên nói ít nhất một lần, điều mà những buổi sinh hoạt thông thường khó làm được.
Giữ không khí vui mà vẫn tôn trọng
Tiết sinh hoạt lớp là lúc các em thoải mái, nên dễ đùa quá trớn. Giáo viên nên đặt sẵn một luật nhỏ: chỉ được đùa về ý, không đùa về người. Một bạn nói chưa hay vẫn được cảm ơn trước khi bạn kế tiếp đáp lại.
Đề chạm tới tiền bạc (quỹ lớp, quà tặng, chuyến đi) cần đặc biệt tế nhị. Đừng để lập luận xoay quanh “nhà ai đóng được bao nhiêu”. Nếu một quyết định có thể khiến vài gia đình khó khăn, giáo viên nên trao đổi riêng với phụ huynh trước, và trong lớp chỉ bàn ở tầm chung.
Không chấm điểm, không bình chọn “người nói hay nhất”. Ở lớp chủ nhiệm, thứ đáng khen là một lớp biết bàn nhau tử tế. Một lời nhận xét chung cuối buổi kiểu “hôm nay lớp mình nghe nhau rất tốt, nhiều bạn lần đầu lên tiếng” có giá trị hơn mọi giải thưởng.
Câu hỏi thường gặp
Tiết sinh hoạt lớp có đủ thời gian để tranh biện không?
Đủ nếu dùng khung ngắn mười lăm phút với một đề nhẹ, mỗi phe hai bạn nói. Tiết dài hơn có thể chia nhóm để nhiều bạn cùng chuẩn bị và mở sàn cho cả lớp đáp lại.
Có nên để cả lớp biểu quyết sau trận tranh biện?
Nên, nếu đề là chuyện lớp thật sự cần quyết. Hai phe nói theo bốc thăm, còn biểu quyết theo ý riêng của từng bạn, nhờ vậy vừa luyện nghĩ hai chiều vừa có quyết định chung.
Đề về quỹ lớp có nhạy cảm không?
Có thể nhạy cảm nếu bàn tới số tiền từng nhà đóng. Hãy giữ ở tầm cách dùng quỹ chung, không nhắc khả năng tài chính của gia đình nào, và trao đổi riêng với phụ huynh khi cần.
Giáo viên chủ nhiệm không biết luật tranh biện có tổ chức được không?
Được. Chỉ cần giữ ba luật: đến lượt mới nói, ý nào cũng có lý do, bàn ý không bàn người. Khung mười lăm phút trong bài không đòi hỏi kiến thức thể thức thi đấu.
Làm sao để bạn ít nói cũng tham gia?
Chia nhóm nhỏ chuẩn bị để bạn ấy góp ý trong nhóm trước, dùng thẻ màu khi biểu quyết, và cho phép nói một câu ngắn ở phần mở sàn. Khen việc dám lên tiếng hơn là khen nói hay.
Có nên dùng đề tranh biện vào ngày lễ của trường?
Có, với đề nhẹ gắn với dịp lễ như 20 tháng 11 hay ngày môi trường. Kết thúc bằng phần mỗi phe nói điều học được từ phe kia sẽ hợp không khí ngày lễ hơn là công bố thắng thua.