Đề tài tranh biện cho học sinh trung học phổ thông nên là kiến nghị chính sách hoặc giá trị có thật sự đánh đổi: ai được, ai mất, trong ngắn hạn và dài hạn. Học sinh cấp ba đã đủ sức bàn chuyện thi cử, đô thị, sức khoẻ cộng đồng, văn hoá, kinh tế gia đình, miễn là đề rõ chủ thể, rõ hành động, và hai phe đều có lập luận mạnh. Dạng câu thường dùng là “Nhà trường nên…”, “Thành phố nên…”, “Chúng mình ủng hộ…”, “Chúng mình lấy làm tiếc về…”.
Bài gom đề theo năm nhóm chủ đề. Mỗi đề kèm hướng mở cho phe ủng hộ và phe phản đối, đủ để đội bắt đầu mười lăm phút chuẩn bị, chứ không phải bài làm sẵn. Các đề cố ý tránh chính trị nhạy cảm, tín ngưỡng và chủ quyền; nhiều đề chạm tới quy định hiện hành nên khi chuẩn bị cần tra văn bản đang có hiệu lực thay vì dựa vào trí nhớ.
Đề cấp ba khác đề trung học cơ sở ở chỗ nào
Đề cấp ba đòi hỏi hai thứ mà đề trung học cơ sở chưa cần: mô hình và tầm nhìn dài hạn. Khi đề nói “Thành phố nên cấm xe máy ở khu trung tâm”, phe ủng hộ phải trả lời được cấm từ khi nào, khu nào, người đang sống bằng xe máy sẽ đi bằng gì. Phe phản đối không chỉ nói “bất tiện”, mà phải chỉ ra ai gánh phần bất tiện đó và vì sao cái giá ấy lớn hơn lợi ích.
Đề cấp ba cũng thường có nhiều bên chịu ảnh hưởng hơn: người trẻ và người già, người ở đô thị và nông thôn, doanh nghiệp nhỏ và người tiêu dùng. Việc lập bản đồ các bên trở thành kỹ năng chính. Một đề tốt cho cấp ba là đề mà sau mười lăm phút, mỗi đội phải chọn bỏ bớt lập luận, vì có quá nhiều thứ để nói.
Cuối cùng, học sinh cấp ba bắt đầu gặp đề giá trị, kiểu “Chúng mình tin rằng thành công nên được đo bằng hạnh phúc hơn là thu nhập”. Dạng này không có mô hình, mà đòi hỏi định nghĩa và tiêu chí cân. Nên xen kẽ đề chính sách và đề giá trị để đội không quen một kiểu.
Giáo dục và thi cử
Nhà trường nên bỏ xếp loại học lực, chỉ giữ nhận xét. Ủng hộ: giảm áp lực so sánh, tập trung vào tiến bộ cá nhân. Phản đối: thiếu thước đo chung cho tuyển sinh, học bổng; nhận xét dễ chung chung.
Học sinh lớp mười một nên được chọn học hoàn toàn theo tổ hợp mình định thi. Ủng hộ: học sâu, đỡ quá tải. Phản đối: định hướng sớm dễ sai, mất nền tảng chung khi đổi ngành.
Trường trung học phổ thông nên bắt buộc một kỳ thực tập nghề ngắn. Ủng hộ: hiểu nghề trước khi chọn ngành, bớt chọn sai. Phản đối: khó tìm chỗ thực tập chất lượng, dễ hình thức, chiếm thời gian ôn thi.
Chúng mình lấy làm tiếc về văn hoá học thêm tràn lan. Ủng hộ: học sinh thiếu ngủ, thiếu tự học, gia đình tốn kém. Phản đối: học thêm bù chỗ thiếu của lớp đông, cho học sinh lựa chọn; vấn đề là chất lượng chứ không phải bản thân việc học thêm.
Điểm rèn luyện nên tính vào xét tuyển đại học. Ủng hộ: đánh giá toàn diện, khuyến khích hoạt động xã hội. Phản đối: khó chuẩn hoá giữa các trường, dễ chạy thành tích.
Kỳ thi nên cho mang tài liệu ở các môn xã hội. Ủng hộ: đề sẽ buộc phải hỏi tư duy thay vì học thuộc. Phản đối: bất lợi cho người đọc chậm, đề khó soạn công bằng.
Đô thị, giao thông và nơi sống
Các thành phố lớn nên hạn chế xe máy ở khu trung tâm. Ủng hộ: giảm ùn tắc, khói bụi, tai nạn; thúc đẩy giao thông công cộng. Phản đối: giao thông công cộng chưa đủ phủ, người lao động thu nhập thấp chịu thiệt nhiều nhất. Gợi ý: phe ủng hộ phải có lộ trình và phương án thay thế.
Vỉa hè nên dành hoàn toàn cho người đi bộ. Ủng hộ: an toàn, mỹ quan, quyền của người đi bộ. Phản đối: sinh kế hàng rong, quán nhỏ; văn hoá phố gắn với vỉa hè.
Chung cư mới nên bắt buộc có sân chơi và khoảng xanh theo số dân. Ủng hộ: chất lượng sống trẻ em, người già. Phản đối: đẩy giá nhà lên, người trẻ khó mua nhà hơn.
Chúng mình ủng hộ việc chuyển trường đại học ra ngoài nội đô. Ủng hộ: giãn dân, khuôn viên rộng. Phản đối: sinh viên xa việc làm thêm, thực tập, chi phí đi lại.
Thành phố nên miễn phí xe buýt cho học sinh, sinh viên. Ủng hộ: giảm xe cá nhân, giảm chi phí gia đình. Phản đối: ngân sách có hạn, nên ưu tiên tăng tần suất tuyến hơn là miễn vé.
Sức khoẻ cộng đồng và lối sống
Nhóm đề này cần cẩn trọng: lập luận nói về chính sách và hành vi, không đưa lời khuyên y tế, không chê bai ngoại hình hay bệnh tật của ai.
- Mọi học sinh nên được học bơi bắt buộc trước khi hết lớp mười. Ủng hộ: kỹ năng an toàn sống còn. Phản đối: nhiều trường thiếu bể bơi, đặt gánh nặng lên gia đình.
- Căng tin trường nên ngừng bán đồ uống có đường. Ủng hộ: thói quen ăn uống lành mạnh. Phản đối: học sinh mua ngay ngoài cổng, căng tin mất nguồn thu; nên dạy lựa chọn thay vì cấm.
- Giờ vào học buổi sáng nên lùi muộn hơn cho học sinh cấp ba. Ủng hộ: tuổi vị thành niên cần ngủ đủ. Phản đối: lệch giờ làm của bố mẹ, tan học muộn.
- Trường học nên có phòng tham vấn tâm lý với người được đào tạo chuyên môn. Ủng hộ: hỗ trợ sớm, giảm kỳ thị. Phản đối: thiếu nhân lực, rủi ro tư vấn sai nếu người làm chưa đủ chuyên môn. Đề này bàn chính sách, không bàn ca cụ thể.
- Quảng cáo đồ ăn nhanh nên bị cấm trong khung giờ thiếu nhi xem truyền hình. Ủng hộ: trẻ dễ bị tác động. Phản đối: quyền kinh doanh, hiệu quả thực tế thấp khi trẻ xem trên mạng.
- Thể dục nên được tính điểm như môn chính. Ủng hộ: coi trọng sức khoẻ. Phản đối: bất công với học sinh có thể trạng khác nhau.
Nếu dùng số liệu trong nhóm đề này, đội cần ghi rõ nguồn hoặc nói rõ đó là ví dụ giả định. Giám khảo có kinh nghiệm thường hỏi ngược lại nguồn của bất kỳ con số nào nghe quá tròn.
Văn hoá, gia đình và kinh tế đời thường
Bảng dưới đặt đề cạnh hướng mở chính của mỗi phe để đội nhìn nhanh trục va chạm.
| Kiến nghị | Hướng phe ủng hộ | Hướng phe phản đối |
|---|---|---|
| Chúng mình lấy làm tiếc về việc tổ chức đám cưới lớn ở nông thôn | Áp lực tài chính, nợ nần, so bì | Gắn kết họ hàng, làng xóm; quyền lựa chọn của gia đình |
| Lễ hội truyền thống nên hạn chế yếu tố thương mại | Giữ ý nghĩa văn hoá, tránh chặt chém du khách | Thương mại nuôi lễ hội, tạo việc làm cho dân địa phương |
| Con cái trưởng thành nên ở riêng thay vì sống cùng bố mẹ | Tự lập, giảm va chạm thế hệ | Chăm sóc người già, tiết kiệm, giữ nếp nhà |
| Trẻ vị thành niên nên được làm thêm có giới hạn giờ | Hiểu giá trị đồng tiền, kỹ năng nghề | Ảnh hưởng học tập, nguy cơ bị lợi dụng |
| Lì xì nên được thay bằng quà tặng | Bớt nặng nề tiền bạc, giữ ý nghĩa chúc phúc | Lì xì là tập tục quen, tiện, trẻ tập quản lý tiền |
Đề về tập tục cần được nói với thái độ tôn trọng: phe ủng hộ thay đổi không chê bai người giữ tục cũ, phe phản đối không coi mọi thay đổi là mất gốc. Giám khảo thường đánh giá cao đội nhận ra phần lý của phía bên kia rồi mới cân.
Dùng các đề trên để luyện trong câu lạc bộ
Một đề tốt có thể dùng nhiều lần nếu đổi cách luyện. Dưới đây là trình tự một tuần của nhiều câu lạc bộ cấp ba.
- Buổi một: chọn một đề, cả câu lạc bộ cùng lập bản đồ các bên chịu ảnh hưởng trong mười phút, không chia phe.
- Buổi hai: chia đội theo bốc thăm, chuẩn bị mười lăm phút, đấu một trận đầy đủ.
- Buổi ba: đổi phe, đấu lại cùng đề. Đội nào cũng phải bảo vệ phía mình vừa phản bác.
- Buổi bốn: mỗi người viết lại bài nói của mình dưới dạng dàn ý một trang, góp ý chéo.
Lặp đề như vậy giúp học sinh đào sâu thay vì lướt qua hàng chục đề. Kho đề trong bài đủ cho cả một năm học nếu mỗi tháng dùng hai đến ba đề.
Sau mỗi vòng, người phụ trách nên ghi lại ba điều: lập luận nào của hai phe va vào nhau nhiều nhất, chỗ nào cả hai phe đều bỏ trống, và câu hỏi xen ngang nào làm đội lúng túng. Ba dòng ghi chú ấy là chất liệu cho lần dùng lại đề sau, khi các em đã lên lớp và hiểu vấn đề sâu hơn.
Lỗi hay gặp khi học sinh cấp ba chuẩn bị các đề này
Lỗi phổ biến nhất là đọc đề quá rộng. Đề “Các thành phố lớn nên hạn chế xe máy ở khu trung tâm” bị biến thành “cấm xe máy trên cả nước”, và phe phản đối được dịp đánh vào một mô hình không ai đề xuất. Phe ủng hộ nên khoanh vùng ngay câu đầu: khu nào, từ khi nào, áp dụng với ai, có ngoại lệ cho người khuyết tật, xe cấp cứu hay không.
Lỗi thứ hai là chỉ nói lợi ích mà bỏ qua người trả giá. Gần như mọi đề trong bài đều có một nhóm bị thiệt: người bán hàng rong, gia đình đông con, học sinh đọc chậm, doanh nghiệp nhỏ. Đội nào chủ động gọi tên nhóm đó và nói vì sao cái giá vẫn chấp nhận được (hoặc không chấp nhận được) thường giành thế chủ động, vì phe kia không còn gì bất ngờ để khai thác.
Lỗi thứ ba là dựa vào một ví dụ nước ngoài rồi suy thẳng sang Việt Nam. Một thành phố khác hạn chế xe máy thành công không có nghĩa điều kiện ở đây giống vậy. Ví dụ nước ngoài chỉ nên là gợi ý cơ chế, kèm câu giải thích vì sao cơ chế ấy vẫn chạy được trong bối cảnh nhà mình: mật độ dân cư, thu nhập, thói quen đi lại, mạng lưới xe buýt.
Lỗi cuối cùng là biến đề giá trị thành đề chính sách. Với đề “Chúng mình lấy làm tiếc về văn hoá học thêm tràn lan”, không cần đề xuất cấm học thêm; điều cần là so sánh hai thế giới, có và không có văn hoá ấy, rồi chứng minh thế giới nào tốt hơn cho học sinh.
Câu hỏi thường gặp
Đề tài tranh biện cấp ba có nên chạm vào chính sách nhà nước không?
Có thể bàn chính sách đời sống như giao thông, giáo dục, sức khoẻ cộng đồng ở mức nguyên lý. Nên tránh đề chính trị nhạy cảm, tín ngưỡng, chủ quyền, và luôn tra văn bản hiện hành khi đề chạm vào quy định cụ thể.
Đề giá trị khác đề chính sách thế nào khi chuẩn bị?
Đề chính sách cần mô hình: ai làm, làm thế nào, tới đâu. Đề giá trị không có mô hình mà cần định nghĩa rõ khái niệm và tiêu chí cân, ví dụ thế nào là thành công, cân theo ai được lợi hay theo nguyên tắc.
Học sinh lớp 10 mới vào câu lạc bộ nên bắt đầu với đề nào?
Nên bắt đầu với đề giáo dục và đời sống trường học vì vốn hiểu biết sẵn có, sau đó mới sang đô thị, sức khoẻ cộng đồng và văn hoá, nơi cần đọc thêm tư liệu.
Có cần số liệu thật khi tranh biện các đề này không?
Không bắt buộc. Lập luận có cơ chế rõ và ví dụ hợp lý thường thuyết phục hơn một con số không nguồn. Nếu dùng số liệu, hãy nói nguồn hoặc nói rõ đó là ví dụ giả định.
Đề nào hợp cho trận biểu diễn trước toàn trường?
Đề gần gũi với số đông khán giả như giờ vào học, căng tin, học thêm, đồng phục thường giữ được sự chú ý. Nên tránh đề quá chuyên môn hoặc đề có thể làm một nhóm khán giả thấy bị nhắm vào.
Các gợi ý hai phía trong bài có đủ để vào trận không?
Chưa đủ. Đó chỉ là điểm khởi đầu cho mười lăm phút chuẩn bị. Đội vẫn cần dựng cơ chế, chọn ví dụ, dự đoán phản bác và chia vai, nếu không trận sẽ chỉ là đọc lại danh sách ý.