Giáo viên ngoại ngữ đưa tranh biện vào giờ tiếng Anh dễ nhất khi bắt đầu từ hoạt động nhỏ như đứng theo hàng đồng ý hay không đồng ý, rồi mới tiến tới trận tranh biện rút gọn trong một tiết; mấu chốt là chuẩn bị khung câu trước, chia vai cho cả học sinh còn yếu, chọn kiến nghị vừa trình độ và nhận xét bằng lời thay vì chấm điểm, xếp hạng.
Phần dưới gồm lý do nên dùng tranh biện trong giờ ngoại ngữ, bốn hoạt động khởi đầu, một tiết bốn mươi lăm phút mẫu, cách chia vai, khung câu, cách sửa lỗi ngôn ngữ mà không cắt mạch, và cách chọn kiến nghị theo khối lớp. Các gợi ý dùng được cho cả trung học cơ sở và trung học phổ thông, điều chỉnh theo trình độ lớp.
Tranh biện mang gì tới giờ tiếng Anh
Phần lớn hoạt động nói trong giờ tiếng Anh xoay quanh mô tả và kể: giới thiệu bản thân, tả ngôi nhà, kể kỳ nghỉ. Tranh biện thêm vào một loại nói khác: nêu ý kiến có lý do, đáp lại ý kiến của người khác. Đây là kiểu ngôn ngữ học sinh cần khi học lên cao, khi phỏng vấn hay làm việc nhóm, nhưng ít có cơ hội luyện trong giờ học thông thường.
Tranh biện còn tạo ra lý do thật để nghe. Khi học sinh biết mình phải đáp lại bạn ở phe kia, các em nghe chăm chú hơn hẳn so với khi nghe một bài nghe trong sách. Và vì phe do giáo viên chia, không do ý thích, học sinh được tập nói cho một lập trường mình chưa chắc đồng ý, một kỹ năng tư duy giúp nhìn vấn đề nhiều phía.
Cũng nên nói rõ giới hạn: tranh biện không thay được việc dạy ngữ pháp, từ vựng có hệ thống, và không hợp với mọi tiết. Với lớp mới bắt đầu học tiếng Anh, các hoạt động nhỏ ở mục dưới hợp hơn trận đầy đủ. Với lớp khá, một tiết tranh biện mỗi tháng hoặc mỗi chủ đề là nhịp hợp lý, không cần biến mọi giờ nói thành tranh biện.
Bốn hoạt động khởi đầu trước khi tổ chức một trận
Đứng theo hàng ý kiến. Giáo viên đọc một khẳng định, ví dụ “Students should have less homework.” Học sinh đứng dọc một đường tưởng tượng, đầu này là rất đồng ý, đầu kia là rất không đồng ý. Gọi vài em ở mỗi đầu nói một câu lý do: “I agree because…”. Hoạt động năm phút, ai cũng tham gia.
Bốn góc lớp. Bốn góc lớp ứng với bốn mức đồng ý. Học sinh về góc của mình, thảo luận theo nhóm hai phút, rồi mỗi góc cử một em nói lý do chung. Giúp các em nhút nhát nói trong nhóm nhỏ trước.
Một phút cho một phía. Theo cặp, em A nói một phút ủng hộ một khẳng định, em B nói một phút phản đối. Rồi đổi phía. Luyện việc nói cho cả hai phía mà chưa cần phản bác.
Đáp lại một câu. Giáo viên nói một lập luận ngắn, học sinh viết một câu đáp lại bằng khung “I see your point, but…”. Đọc vài câu lên. Đây là bước đệm cho phản bác.
Một tiết bốn mươi lăm phút mẫu: trận tranh biện rút gọn
Tiết mẫu dưới dành cho lớp đã quen các hoạt động khởi đầu. Lớp chia thành nhiều cặp đội ba người đấu song song, hoặc một trận trình diễn trước lớp và cả lớp làm người ghi chép.
| Thời gian | Hoạt động | Ghi chú cho giáo viên |
|---|---|---|
| 5 phút | Khởi động: đứng theo hàng ý kiến với kiến nghị của tiết | Học sinh thấy đề có hai phía thật |
| 5 phút | Ôn khung câu mở, lý do, phản bác | Chiếu hoặc phát phiếu khung câu |
| 10 phút | Các đội chuẩn bị, chia vai | Đi quanh lớp gợi ý, không viết hộ |
| 15 phút | Trận rút gọn: mỗi người nói khoảng hai phút | Một học sinh bấm giờ, các bạn còn lại ghi chép |
| 10 phút | Nhận xét: cả lớp nói một điều làm tốt, một điều nên thử | Giáo viên gom hai ba lỗi ngôn ngữ chung |
Nếu lớp đông, chia thành nhiều trận nhỏ đấu cùng lúc ở các góc lớp, mỗi trận có một học sinh làm người dẫn và bấm giờ. Ồn hơn, nhưng mọi em đều được nói. Giáo viên đi vòng quanh, ghi lỗi ngôn ngữ chung để nhắc ở phần cuối.
Thời lượng trên là gợi ý; với lớp yếu hơn, rút mỗi lượt xuống một phút và kéo dài phần chuẩn bị. Không cần đúng luật của bất kỳ thể thức thi đấu nào; mục tiêu là luyện nói có lý lẽ.
Chia vai để học sinh còn yếu vẫn tham gia
Người bấm giờ. Theo dõi thời gian, giơ thẻ báo còn ba mươi giây. Vai này cần nghe và hiểu khung trận, dùng ít tiếng Anh nói nhưng vẫn ở trong hoạt động.
Người ghi chép cho đội. Ghi các ý của đối phương bằng từ khoá tiếng Anh để đồng đội phản bác. Luyện nghe hiểu và viết từ khoá.
Người nói phần mở. Phần mở có thể chuẩn bị gần như trọn vẹn trong giờ chuẩn bị, hợp với học sinh cần nhiều thời gian chuẩn bị.
Người hỏi một câu. Chỉ cần chuẩn bị và hỏi một câu ngắn trong trận. Vai nhỏ nhưng là bước đầu để em đó lên tiếng.
Đổi vai theo vòng. Mỗi tiết đổi vai để không em nào chỉ bấm giờ mãi. Ghi lại ai đã làm vai gì để chia công bằng trong học kỳ.
Đội trưởng xoay vòng. Mỗi đội có một em giữ việc chia vai và nhắc giờ chuẩn bị. Vai này nên xoay vòng, kể cả cho em ít nói, vì nó tập cho các em thói quen tổ chức nhóm mà không phải đứng trước cả lớp. Giáo viên chỉ can thiệp khi một đội để một bạn ôm hết phần nói.
Khung câu nên chuẩn bị sẵn cho học sinh
Khung câu, hay sentence frames, là cách hiệu quả nhất để học sinh trình độ trung bình nói được ngay. Chiếu hoặc phát phiếu có các khung:
- Nêu ý kiến: “We believe that… because…” — Chúng mình cho rằng… vì…
- Đưa ví dụ: “For example, …” / “Imagine a student who…” — Ví dụ… / Hãy tưởng tượng một học sinh…
- Nói tác động: “This is important because…” — Điều này quan trọng vì…
- Phản bác: “The other team said…, but…” — Đội kia nói…, nhưng…
- Đồng ý một phần: “That may be true, however…” — Điều đó có thể đúng, tuy nhiên…
- Kết: “So, we think our side is stronger because…” — Vì vậy, chúng mình thấy phe mình mạnh hơn vì…
Phiếu khung câu nên để lại trên bàn suốt trận. Học sinh khá sẽ tự bỏ phiếu khi không cần nữa; học sinh yếu có chỗ bám. Sau vài tiết, giáo viên có thể rút bớt dần các khung đơn giản và thêm khung khó hơn như “Even if…, …” để nâng dần.
Sửa lỗi ngôn ngữ mà không cắt mạch, và nhận xét không xếp hạng
Trong lúc học sinh nói, giáo viên ngoại ngữ thường có phản xạ sửa lỗi ngay. Trong tranh biện, nên kìm lại: ngắt giữa câu làm em đó mất mạch và mất tự tin, các bạn khác cũng mất theo dõi. Thay vào đó, ghi lỗi vào sổ, chọn hai ba lỗi nhiều em cùng mắc, và sửa chung ở phần cuối tiết mà không nêu tên ai. Ví dụ lỗi hay gặp “It make students tired” sửa thành “It makes students tired”, hay dùng “discuss about” thay cho “discuss”.
Về nhận xét nội dung, tránh chấm điểm từng em hay xếp hạng đội nhất nhì trong lớp, nhất là với học sinh nhỏ tuổi. Nếu cần nói đội nào thuyết phục hơn trong trận, giải thích bằng lý do cụ thể: “The team that explained why homework causes stress was clearer”, không chấm số. Mỗi em nên nhận được một điều làm tốt và một điều nên thử lần sau, nói riêng hoặc viết trên phiếu.
Một cách để học sinh tự nhận xét: phát phiếu ba câu hỏi “Mình đã nói được lý do chưa? Mình có đáp lại đội kia không? Lần sau mình muốn thử điều gì?”. Học sinh trả lời bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh tuỳ trình độ. Cách này giúp các em nhìn vào tiến bộ của chính mình thay vì so với bạn.
Chọn kiến nghị theo khối lớp
Kiến nghị vừa sức quyết định một nửa thành công của tiết học. Bảng dưới gợi ý hướng chọn; tránh đề chính trị nhạy cảm, tôn giáo hay đề có thể làm tổn thương một nhóm học sinh trong lớp.
| Khối lớp | Kiểu kiến nghị hợp | Ví dụ |
|---|---|---|
| Lớp sáu, bảy | Đời sống hằng ngày, lựa chọn đơn giản | “Students should have a longer break time.” |
| Lớp tám, chín | Quy định ở trường, thói quen công nghệ | “Schools should ban phones in class.” |
| Lớp mười, mười một | Chính sách học đường, môi trường | “This House would replace exam scores with teacher comments.” |
| Lớp mười hai | Xã hội, nghề nghiệp, công nghệ | “This House believes that students should take a gap year before university.” |
Với lớp nhỏ, dùng câu “should” đơn giản thay vì dạng “This House would” cho dễ hiểu; khi lớp quen, giới thiệu dạng chuẩn. Chọn đề mà học sinh có kinh nghiệm thật để nói, như giờ ra chơi, bài tập, điện thoại, vì vốn từ và ví dụ sẵn có giúp các em tập trung vào lý lẽ.
Trước tiết học, giáo viên nên tự thử nói một phút cho mỗi phía của kiến nghị. Nếu chính mình thấy một phía gần như không có gì để nói, đề đó lệch và học sinh ở phía ấy sẽ nản. Sửa câu chữ cho cân, ví dụ đổi “ban phones” thành “limit phone use in class”, rồi mới đưa vào lớp. Sau vài tiết, có thể mời học sinh cùng đề xuất kiến nghị, vừa tăng hứng thú vừa luyện thêm khả năng đặt câu hỏi hai phía.
Câu hỏi thường gặp
Lớp trình độ tiếng Anh trung bình có tổ chức tranh biện được không?
Được, nếu bắt đầu từ hoạt động nhỏ như đứng theo hàng ý kiến hay một phút cho một phía, chuẩn bị khung câu sẵn và rút ngắn thời gian mỗi lượt. Trận đầy đủ nên để sau khi lớp đã quen các bước nhỏ.
Một tiết tranh biện bốn mươi lăm phút nên chia thế nào?
Một cách chia hợp lý là năm phút khởi động, năm phút ôn khung câu, mười phút chuẩn bị, mười lăm phút trận rút gọn và mười phút nhận xét. Lớp đông có thể chia nhiều trận nhỏ đấu song song ở các góc lớp.
Học sinh yếu thì tham gia tranh biện bằng cách nào?
Giao các vai như bấm giờ, ghi chép cho đội, nói phần mở đã chuẩn bị hoặc hỏi một câu ngắn. Đổi vai theo vòng mỗi tiết để em nào cũng dần được nói nhiều hơn.
Có nên sửa lỗi ngữ pháp ngay khi học sinh đang nói không?
Không nên ngắt giữa lúc học sinh nói, vì làm mất mạch và mất tự tin. Ghi lỗi lại, chọn hai ba lỗi chung để sửa ở cuối tiết mà không nêu tên ai.
Có nên chấm điểm hay xếp hạng đội trong tranh biện trên lớp không?
Nên tránh, nhất là với học sinh nhỏ tuổi. Thay vào đó, mỗi em nhận một điều làm tốt và một điều nên thử lần sau. Nếu cần nói đội nào thuyết phục hơn, giải thích bằng lý do cụ thể chứ không bằng điểm số.
Nên chọn kiến nghị nào cho tiết đầu tiên?
Chọn đề gần gũi mà học sinh có kinh nghiệm thật, như giờ ra chơi, bài tập về nhà, điện thoại ở trường. Với lớp nhỏ, dùng câu should đơn giản; tránh đề chính trị nhạy cảm, tôn giáo hay đề có thể làm tổn thương một nhóm học sinh.