BienGiai.comBiện Giải
Đọc kiến nghị và chuẩn bị

Gặp kiến nghị lạ, khó hiểu khi vào trận: xử lý trong vài phút đầu

Gặp kiến nghị lạ hay từ khoá chưa hiểu, đội vẫn dựng được trận bằng câu hỏi gốc, nguyên lý chung, bản đồ các bên và phép so sánh gần gũi. Quy trình vài phút đầu.

A Vietnamese teenage debater pausing thoughtfully with pen raised over a blank notepad in an empty classroom at dusk, teammate hand resting on her shoulder, cool indigo window light

Gặp kiến nghị lạ, việc đầu tiên là không hoảng và không đoán bừa nghĩa. Đội đọc kỹ thông tin bổ trợ nếu giải có cung cấp, tách phần đã hiểu khỏi phần chưa hiểu, rồi dựng trận từ những câu hỏi gốc: ai được, ai mất, bên nào có quyền gì, giá trị nào đang va nhau. Kiến thức thiếu có thể bù bằng nguyên lý chung và phép so sánh gần gũi.

Trận với kiến nghị lạ thường khó cho cả hai phe, nên đội nào giữ được bình tĩnh và nói có cấu trúc thường đã hơn nửa phần. Bài này đưa ra quy trình vài phút đầu và các công cụ cứu trận.

Kiến nghị lạ thường lạ theo những kiểu nào

Có ba kiểu lạ hay gặp. Kiểu thứ nhất là lạ từ khoá: kiến nghị có một thuật ngữ đội chưa nghe, như tên một mô hình kinh tế, một khái niệm khoa học hay một chính sách nước ngoài. Kiểu thứ hai là lạ chủ đề: từng chữ đều hiểu, nhưng lĩnh vực xa với đời sống học sinh, như chính sách vũ trụ, quản lý nguồn nước xuyên biên giới hay luật cạnh tranh.

Kiểu thứ ba là lạ dạng: kiến nghị đặt đội vào vai một nhân vật ít gặp, hoặc hỏi theo cách không quen như “hội đồng này, với tư cách một nghệ sĩ trẻ, sẽ chọn…”. Kiểu này không cần kiến thức mới, mà cần nhận ra câu hỏi lõi nằm ở lợi ích và giá trị của nhân vật đó.

Phân loại được kiểu lạ đã giúp nhiều. Lạ từ khoá thì việc chính là làm rõ nghĩa. Lạ chủ đề thì việc chính là kéo vấn đề về các nguyên lý quen thuộc. Lạ dạng thì việc chính là đứng đúng góc nhìn. Cả ba đều xử lý được nếu đội không dành năm phút đầu chỉ để than “đề khó quá”.

Làm rõ từ khoá chưa hiểu

Đọc thông tin bổ trợ. Nhiều giải đi kèm kiến nghị lạ một đoạn thông tin ngắn giải thích bối cảnh hoặc thuật ngữ. Đọc kỹ đoạn này trước tiên; nó thường chứa đủ thông tin để dựng trận.

Hỏi ban tổ chức nếu luật cho phép. Một số giải cho phép hỏi người điều phối về nghĩa của từ trong một khoảng thời gian ngắn đầu buổi chuẩn bị. Nếu điều lệ cho phép, hãy hỏi ngay, đừng ngại. Nếu không cho phép, đừng cố.

Đoán nghĩa từ phần còn lại của câu. Động từ và tân ngữ quanh từ lạ thường cho biết nó thuộc loại gì. “Nên áp dụng X cho các doanh nghiệp vận tải” cho thấy X là một quy định hay biện pháp áp lên doanh nghiệp. Đội có thể suy ra bản chất: X đặt thêm yêu cầu hay nới bớt yêu cầu.

Chọn cách hiểu hợp lý và nói rõ. Nếu đội ở phe ủng hộ, đưa ra định nghĩa hợp lý theo cách hiểu đó. Nếu ở phe phản đối, lắng nghe định nghĩa của phe kia rồi điều chỉnh. Đừng giả vờ biết chi tiết kỹ thuật; nói ở mức nguyên lý thì an toàn hơn.

Kéo chủ đề xa về những nguyên lý quen thuộc

Kiến nghị về một lĩnh vực xa hầu như luôn đụng tới vài cặp giá trị quen thuộc: tự do và an toàn, hiệu quả và công bằng, lợi ích ngắn hạn và lâu dài, quyền của số đông và quyền của nhóm nhỏ, vai trò của nhà nước và vai trò của thị trường. Khi chưa hiểu chi tiết lĩnh vực, đội hỏi: kiến nghị này đang đẩy cán cân về phía nào trong các cặp đó.

Ví dụ kiến nghị “các quốc gia nên cấm khai thác tài nguyên trên các thiên thể”. Đội có thể không biết gì về luật không gian, nhưng nhận ra ngay các cặp giá trị: lợi ích kinh tế ngắn hạn và bảo tồn lâu dài, quyền của nước có công nghệ và quyền của nước chưa có, tự do của doanh nghiệp và sự kiểm soát chung. Từ đó lập luận hiện ra: ai sẽ được khai thác trước, nước chưa có công nghệ bị bỏ lại ra sao, ai giám sát.

Cách làm này không thay được kiến thức thật, nhưng cho đội một bộ khung để nói có cấu trúc. Giám khảo thường đánh giá cao đội phân tích nguyên lý rõ ràng hơn là đội đưa vài chi tiết kỹ thuật lộn xộn, nhất là khi cả hai đội đều không chuyên lĩnh vực đó.

Dùng phép so sánh gần gũi

Tìm tình huống cùng cấu trúc. Một chính sách lạ thường có cấu trúc giống một tình huống quen. Quy định chia sẻ dữ liệu giữa các công ty có cấu trúc giống việc lớp học chia sẻ đề cương ôn tập: ai bỏ công làm, ai hưởng, có công bằng không, có làm giảm động lực không.

Dùng để suy luận, không để thay chứng minh. Phép so sánh giúp đội tìm cơ chế và giải thích cho giám khảo dễ hiểu. Nhưng phải chỉ ra vì sao hai tình huống giống nhau ở điểm quan trọng; nếu không, phe kia sẽ nói hai chuyện khác hẳn nhau.

Chọn so sánh đời thường của học sinh. Lớp học, câu lạc bộ, gia đình, khu phố, chợ. Những bối cảnh này ai trong phòng cũng hiểu, nên lập luận dễ đi vào hơn. Tránh so sánh với những vụ việc gây tranh cãi hoặc chuyện riêng của người cụ thể.

Đừng lạm dụng. Một bài nói chỉ nên có một hai phép so sánh then chốt. Quá nhiều so sánh làm bài nói nghe như kể chuyện, trong khi phần phân tích cái thật của kiến nghị bị mỏng đi.

Quy trình năm phút đầu với kiến nghị lạ

Khi nhận kiến nghị và cả đội cùng nhìn nhau, hãy làm theo trình tự này:

  1. Một người đọc to kiến nghị và thông tin bổ trợ; cả đội gạch chân chữ nào hiểu, chữ nào chưa hiểu.
  2. Xác định kiểu lạ: từ khoá, chủ đề hay dạng kiến nghị.
  3. Nếu luật cho phép, hỏi ban tổ chức về từ khoá chưa rõ; nếu không, thống nhất một cách hiểu hợp lý.
  4. Mỗi người tự lập nhanh bản đồ các bên bị ảnh hưởng, ít nhất ba nhóm.
  5. Mỗi người ghi một hai cặp giá trị mà kiến nghị đang va chạm.
  6. Gom lại, chọn hai lập luận dựa trên nhóm người và cặp giá trị rõ nhất, rồi chuyển sang chia việc như bình thường.

Năm phút này thay cho phần “đọc kiến nghị” trong khung chuẩn bị thông thường, nên đội cần rút ngắn các phần sau một chút. Bù lại, đội có một nền đủ chắc để không bị cuốn vào hoảng loạn.

Một lưu ý cho người nói đầu: với kiến nghị lạ, phần định nghĩa càng cần gọn và rõ. Giám khảo cũng có thể đang tự hỏi kiến nghị nghĩa là gì; ai đưa ra cách hiểu hợp lý trước, người đó đặt khung cho cả trận. Đây là lợi thế lớn của phe ủng hộ, nhưng chỉ khi cách hiểu đó công bằng. Phe phản đối, ngược lại, nên chấp nhận một định nghĩa hợp lý thay vì cố thách thức, vì thách thức khi chính mình cũng chưa chắc nghĩa của từ là rất dễ hớ.

Giữ bình tĩnh và giữ thể diện trên sàn

Với kiến nghị lạ, phe kia thường cũng lúng túng như mình. Giám khảo biết điều đó, và kỳ vọng của họ điều chỉnh theo. Thứ phân biệt hai đội thường không phải kiến thức, mà là sự rõ ràng: đội nào nói có cấu trúc, có cơ chế, có cân trọng lượng thì nổi bật.

Trên sàn, đừng thừa nhận kiểu “chúng mình cũng không hiểu đề lắm”. Câu đó làm giám khảo mất niềm tin vào phần còn lại. Thay vào đó, nói chắc ở mức nguyên lý mà đội nắm được, và tránh đi vào chi tiết kỹ thuật mà đội không chắc. Nếu bị hỏi xen ngang về một chi tiết không biết, có thể đáp gọn rằng chi tiết đó không thay đổi lập luận chính, rồi giải thích vì sao.

Cũng đừng bịa. Bịa một con số hay một sự kiện để lấp chỗ trống là rủi ro lớn: nếu phe kia hoặc giám khảo biết sự thật, uy tín cả đội sụp đổ. Nói ở mức “thông thường thì…”, “về nguyên tắc thì…” trung thực và vẫn thuyết phục được.

Sau trận, ghi kiến nghị lạ đó vào sổ của câu lạc bộ, rồi dành một buổi tìm hiểu lĩnh vực ấy. Kiến nghị lạ hôm nay có thể là chủ đề quen ở giải sau.

Chuẩn bị từ trước để ít gặp kiến nghị lạ hơn

Không thể biết hết mọi lĩnh vực, nhưng có thể thu hẹp vùng lạ bằng thói quen đều đặn:

  • Đọc tin tức mỗi ngày mười lăm phút, xoay vòng các lĩnh vực: giáo dục, môi trường, công nghệ, kinh tế, y tế cộng đồng, quan hệ quốc tế ở mức phổ thông.
  • Mỗi tuần tìm hiểu một khái niệm hay gặp trong kiến nghị, ghi bằng lời của mình trong một đoạn ngắn.
  • Lưu một sổ kiến nghị đã gặp ở các buổi tập và giải, nhóm theo lĩnh vực.
  • Luyện ít nhất một buổi mỗi tháng chỉ với kiến nghị lạ, để quen cảm giác và quen quy trình năm phút.
  • Trao đổi với các bạn có thế mạnh lĩnh vực khác nhau trong câu lạc bộ, để mỗi người làm “người giải thích” cho lĩnh vực mình rành.

Kiến thức nền rộng không làm đội thắng thay cho kỹ năng, nhưng nó biến nhiều kiến nghị lạ thành kiến nghị quen. Kết hợp với quy trình năm phút, đội gần như không còn trận nào phải bắt đầu từ con số không.

Câu hỏi thường gặp

Gặp kiến nghị tranh biện không hiểu thì làm gì đầu tiên?

Đọc kỹ thông tin bổ trợ nếu giải có cung cấp, tách phần đã hiểu khỏi phần chưa hiểu và xác định kiến nghị lạ theo kiểu nào. Sau đó dựng trận từ câu hỏi gốc như ai được, ai mất và giá trị nào đang va nhau.

Có được hỏi ban tổ chức nghĩa của từ trong kiến nghị không?

Tuỳ giải. Một số giải cho phép hỏi người điều phối trong thời gian ngắn đầu buổi chuẩn bị, một số không cho phép. Đội cần đọc điều lệ giải trước để biết và chỉ hỏi khi luật cho phép.

Không biết gì về lĩnh vực của kiến nghị thì lập luận thế nào?

Kéo vấn đề về các cặp giá trị quen thuộc như tự do và an toàn, hiệu quả và công bằng, ngắn hạn và lâu dài. Kết hợp bản đồ các bên bị ảnh hưởng, đội vẫn có lập luận có cấu trúc dù thiếu kiến thức chuyên sâu.

Dùng phép so sánh trong trận kiến nghị lạ có ổn không?

Ổn nếu dùng để tìm cơ chế và giải thích cho dễ hiểu, kèm lý do vì sao hai tình huống giống nhau ở điểm quan trọng. Chỉ nên dùng một hai phép so sánh then chốt, tránh biến bài nói thành kể chuyện.

Có nên nói thật với giám khảo là đội không hiểu đề không?

Không nên. Câu đó làm giám khảo mất niềm tin vào phần còn lại. Nên nói chắc ở mức nguyên lý mà đội nắm được, tránh chi tiết kỹ thuật không chắc chắn và tuyệt đối không bịa số liệu hay sự kiện.

Làm sao để ít gặp kiến nghị lạ hơn?

Đọc tin tức đều đặn theo nhiều lĩnh vực, tìm hiểu mỗi tuần một khái niệm hay gặp, lưu sổ kiến nghị đã gặp và luyện riêng với kiến nghị lạ mỗi tháng. Kiến thức nền rộng biến nhiều kiến nghị lạ thành quen.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138