BienGiai.comBiện Giải
Đọc kiến nghị và chuẩn bị

Tìm các bên bị ảnh hưởng: lập bản đồ người được và người mất

Lập bản đồ các bên bị ảnh hưởng giúp tìm lập luận nhanh và cân trọng lượng chắc tay: ai được, ai mất, mất bao nhiêu và có tự bảo vệ được không. Có bảng mẫu để tập.

Overhead shot of a large blank sheet on a classroom floor surrounded by colored string and small figurines, Vietnamese teenagers kneeling and pointing, bright indigo and amber palette

Lập bản đồ các bên bị ảnh hưởng là liệt kê mọi nhóm người chịu tác động của kiến nghị, rồi với mỗi nhóm ghi họ được gì, mất gì, tới mức nào và có tự bảo vệ được không. Từ bản đồ này, đội rút ra lập luận cho phe mình, đoán trước lập luận của phe kia, và có sẵn cách cân trọng lượng khi hai bên đụng nhau.

Đây là công cụ nhanh nhất để thoát cảnh “nhìn kiến nghị mà không nghĩ ra gì”. Bài này hướng dẫn cách lập bản đồ trong vài phút, kèm một bảng mẫu với kiến nghị lùi giờ vào học.

Vì sao bắt đầu từ con người thay vì từ ý tưởng

Khi gặp kiến nghị, nhiều bạn cố nghĩ ra “ý hay” một cách trừu tượng: tự do, công bằng, hiệu quả. Những khái niệm đó quan trọng, nhưng bắt đầu từ chúng dễ khiến lập luận bay lơ lửng, không chạm đất. Giám khảo nghe “chính sách này công bằng hơn” sẽ hỏi ngay: công bằng hơn với ai, và người đó đang chịu bất công gì.

Bắt đầu từ con người thì ngược lại. Đội hỏi: ai sẽ cảm thấy cuộc sống thay đổi vào ngày mai nếu kiến nghị được thông qua. Mỗi nhóm người hiện ra kéo theo một chuỗi câu hỏi cụ thể: họ đang sống thế nào, chính sách làm họ phải đổi điều gì, họ phản ứng ra sao. Các khái niệm như công bằng, tự do lúc này xuất hiện tự nhiên, gắn với một nhóm có thật, nên nặng ký hơn hẳn.

Lợi ích thứ hai là bản đồ giúp không bỏ sót. Phe ủng hộ thường chỉ nghĩ tới nhóm chính sách nhắm vào; phe phản đối thường chỉ nghĩ tới nhóm bị thiệt rõ nhất. Nhóm thứ ba, thứ tư, những người bị ảnh hưởng gián tiếp, lại thường là nơi chứa lập luận bất ngờ nhất, vì phe kia ít khi chuẩn bị cho nó.

Các lớp người cần nghĩ tới

Nhóm chịu tác động trực tiếp. Những người mà kiến nghị nhắm tới: học sinh với nội quy trường, người đi xe máy với chính sách giao thông, người bán hàng với quy định về túi nhựa. Đây là nhóm ai cũng nghĩ ra trước tiên.

Nhóm thực hiện. Những người phải làm cho chính sách chạy: giáo viên, nhân viên kiểm tra, cơ quan quản lý. Họ có thể bị thêm việc, hoặc ngược lại được giảm việc. Phe phản đối hay khai thác nhóm này để nói về tính khả thi.

Nhóm gián tiếp. Những người không bị nhắm tới nhưng cuộc sống thay đổi theo: phụ huynh đưa đón khi giờ học đổi, quán ăn sáng gần trường, người đi đường giờ cao điểm. Đây là mỏ lập luận ít bị khai thác.

Nhóm yếu thế trong mỗi nhóm. Trong học sinh có học sinh nhà xa, học sinh phải phụ giúp gia đình; trong người bán hàng có người bán nhỏ lẻ. Chính sách thường tác động lên nhóm yếu thế khác hẳn so với số đông, và giám khảo thường đánh giá cao đội chỉ ra được điều đó.

Thế hệ sau và môi trường. Với kiến nghị về môi trường, giáo dục hay hạ tầng, những người chưa có mặt hôm nay cũng là một bên. Lập luận về tác động lâu dài cần cơ chế rõ, không chỉ nói chung chung “vì tương lai”.

Bảng mẫu: kiến nghị lùi giờ vào học một tiếng

Kiến nghị tập: “Các trường trung học nên lùi giờ vào học muộn hơn một tiếng so với hiện nay”. Bản đồ dưới đây là ví dụ giả định để luyện, không dựa trên nghiên cứu cụ thể nào:

Bên bị ảnh hưởngĐược gìMất gìTự bảo vệ được không
Học sinhNgủ thêm buổi sáng, đỡ mệt tiết đầuTan học muộn, ít thời gian buổi chiều tốiÍt, phụ thuộc lịch trường và gia đình
Phụ huynh đi làm sớmÍtKhó đưa con đi học vì lệch giờ làmMột phần, nếu có người thân giúp
Giáo viênThời gian chuẩn bị buổi sángVề muộn, ảnh hưởng việc nhàCó tiếng nói qua tổ chuyên môn
Học sinh nhà xa, đi xe buýtKhông phải dậy quá sớmCó thể lệch giờ xe chạyRất ít
Người đi đườngGiờ cao điểm buổi sáng giãn raCó thể dồn sang giờ khácKhông liên quan trực tiếp

Chỉ với bảng này, phe ủng hộ đã thấy hai lập luận: sức khoẻ và khả năng học của học sinh, và giãn giờ cao điểm. Phe phản đối thấy ba hướng: gánh nặng cho phụ huynh đi làm sớm, học sinh nhà xa lệch giờ xe, và thời gian buổi chiều bị co lại.

Từ bản đồ ra lập luận

Mỗi ô “được” và “mất” trong bản đồ là một mầm lập luận, nhưng chưa phải lập luận. Để thành lập luận, đội cần thêm cơ chế: vì sao chính sách gây ra cái được hay cái mất đó, qua những bước nào. Ví dụ ô “ngủ thêm buổi sáng” của học sinh: cơ chế là học sinh tuổi mới lớn thường buồn ngủ muộn hơn trẻ nhỏ, nên giờ vào học quá sớm cắt vào giấc ngủ; lùi giờ thì giấc ngủ dài hơn, tiết đầu đỡ uể oải.

Sau cơ chế là tác động: điều đó quan trọng tới mức nào. Ngủ đủ giấc ảnh hưởng tới tâm trạng, sự tập trung và sức khoẻ lâu dài, nên tác động không nhỏ. Nhưng đội cũng phải trung thực: mức độ cụ thể ra sao thì chưa có số liệu trong phòng, nên nói ở mức nguyên lý.

Chọn lập luận từ bản đồ theo hai tiêu chí: nhóm càng lớn hoặc tác động càng sâu thì càng nên chọn; và lập luận càng ít bị trùng với đội khác cùng phe thì càng có giá trị, nhất là ở thể thức bốn đội. Ô nào chỉ ghi “ít” thì thường không đủ làm lập luận riêng, nhưng vẫn hữu ích khi phản bác.

Dùng bản đồ để cân trọng lượng

Số lượng. Nhóm nào đông hơn. Lùi giờ học tác động tới mọi học sinh, trong khi phụ huynh đi làm rất sớm có thể chỉ là một phần. Nhưng số lượng không phải tiêu chí duy nhất.

Mức độ. Nhóm nào bị tác động sâu hơn. Một nhóm nhỏ mất hẳn khả năng đi học đúng giờ có thể nặng hơn một nhóm lớn chỉ mất chút tiện lợi.

Khả năng tự bảo vệ. Nhóm nào có cách tự xoay xở, nhóm nào không. Học sinh nhà xa đi xe buýt gần như không có tiếng nói khi lịch xe lệch; giáo viên có kênh góp ý. Nhóm không tự bảo vệ được thường được giám khảo cho nặng hơn.

Khả năng xảy ra. Tác động đó chắc chắn hay chỉ có thể xảy ra. Học sinh ngủ thêm gần như chắc chắn; giờ cao điểm giãn ra thì còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.

Câu nói mẫu khi cân. “Phe bạn nói tới phụ huynh đi làm sớm, và đó là một nhóm thật. Nhưng nhóm học sinh được ngủ đủ đông hơn hẳn, tác động lặp lại mỗi ngày trong nhiều năm, và học sinh không có cách nào tự đổi giờ vào học. Vì thế bên này nặng hơn.”

Những lỗi hay gặp khi lập bản đồ

Dừng ở nhóm đầu tiên. Nghĩ ra học sinh rồi dừng, không nghĩ tới giáo viên, phụ huynh, người xung quanh. Bản đồ chỉ có một nhánh thì không còn là bản đồ, và đội sẽ thiếu lập luận khi phe kia đánh vào nhánh mình bỏ trống.

Gộp mọi người trong một nhóm thành một khối. Viết “học sinh được ngủ thêm” như thể mọi học sinh giống nhau. Thực ra học sinh nhà gần, nhà xa, học sinh phải đi làm thêm, học sinh có lịch học thêm buổi tối chịu tác động rất khác nhau. Tách nhóm con giúp lập luận sắc hơn và khó bị bác hơn.

Chỉ ghi cái được cho phe mình, cái mất cho phe kia. Bản đồ thiên vị làm đội bất ngờ trên sàn. Phe ủng hộ cũng phải ghi cái mất, vì đó chính là lập luận phe phản đối sẽ dùng; biết trước thì chuẩn bị được phản bác.

Bịa mức độ tác động. Ghi “giảm một nửa số vụ” hay “tăng gấp đôi điểm thi” mà không có nguồn. Trên sàn, con số như vậy bị hỏi lại là đổ. Mức độ nên viết bằng lời: nhẹ, vừa, sâu, lặp lại mỗi ngày hay chỉ thỉnh thoảng.

Quên phản ứng của con người. Người ta không đứng yên trước chính sách. Phụ huynh có thể đổi lịch đưa đón, quán ăn sáng có thể mở muộn hơn, học sinh có thể thức khuya hơn vì biết sáng được ngủ bù. Thêm một cột “họ sẽ phản ứng thế nào” vào bản đồ thường mở ra những lập luận mà phe kia chưa nghĩ tới.

Lập bản đồ trong ba phút

Trong thời gian chuẩn bị tại chỗ, mỗi người có thể tự lập bản đồ theo trình tự:

  1. Viết kiến nghị ở giữa tờ giấy.
  2. Vẽ các nhánh cho từng nhóm: trực tiếp, thực hiện, gián tiếp, yếu thế, lâu dài.
  3. Mỗi nhánh ghi một từ cho cái được, một từ cho cái mất.
  4. Khoanh hai ô mạnh nhất cho phe mình và hai ô mạnh nhất phe kia nhiều khả năng dùng.
  5. Ghi bên cạnh mỗi ô khoanh một chữ về cơ chế để không quên khi gom ý với đội.

Ba phút là đủ cho người đã quen. Lúc đầu có thể mất năm sáu phút, nên hãy luyện ở buổi sinh hoạt câu lạc bộ với các kiến nghị nhẹ trước. Sau một thời gian, bản đồ sẽ hiện ra trong đầu gần như ngay khi đọc kiến nghị, và tờ giấy chỉ còn dùng để ghi lại những gì đã nghĩ.

Câu hỏi thường gặp

Bản đồ các bên bị ảnh hưởng trong tranh biện là gì?

Đó là danh sách các nhóm người chịu tác động của kiến nghị, kèm cái được, cái mất, mức độ và khả năng tự bảo vệ của từng nhóm. Đội dùng nó để tìm lập luận, đoán trước lập luận phe kia và cân trọng lượng.

Nên liệt kê những nhóm nào khi lập bản đồ?

Nên nghĩ ít nhất năm lớp: nhóm chịu tác động trực tiếp, nhóm thực hiện chính sách, nhóm gián tiếp, nhóm yếu thế trong mỗi nhóm và thế hệ sau hoặc môi trường. Nhóm gián tiếp thường chứa lập luận bất ngờ nhất.

Làm sao biến một ô trong bản đồ thành lập luận?

Thêm cơ chế giải thích vì sao chính sách gây ra cái được hay cái mất đó, rồi thêm tác động cho thấy nó quan trọng tới mức nào. Một ô chỉ ghi cái được mà không có cơ chế thì chưa phải lập luận.

Cân trọng lượng giữa các nhóm dựa vào tiêu chí nào?

Bốn tiêu chí hay dùng là số lượng người, mức độ tác động, khả năng tự bảo vệ và khả năng xảy ra. Nhóm đông chưa chắc nặng hơn nếu nhóm nhỏ bị tác động sâu và không có cách tự xoay xở.

Lập bản đồ mất bao lâu trong thời gian chuẩn bị?

Người đã quen làm trong khoảng ba phút. Người mới có thể mất năm sáu phút, nên cần luyện ở buổi câu lạc bộ với kiến nghị nhẹ trước khi dùng trong trận có giới hạn thời gian.

Có cần số liệu để chứng minh tác động lên mỗi nhóm không?

Không bắt buộc, nhất là với trận chuẩn bị tại chỗ. Cơ chế hợp lý và ví dụ quen thuộc thường đủ thuyết phục. Nếu nêu số liệu thì phải trung thực về nguồn; không chắc thì nói rõ là ví dụ giả định.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138