BienGiai.comBiện Giải
Phản bác và đối đáp

Chỉ ra ngụy biện của đối phương trên sàn bằng lời thường, dễ hiểu

Gọi tên ngụy biện bằng thuật ngữ ít khi thuyết phục giám khảo. Cách chỉ ra sáu lỗi lập luận hay gặp trên sàn bằng lời thường, kèm câu đáp mẫu dùng ngay được.

Two Vietnamese teenage debaters at opposite wooden desks in a bright classroom, one calmly explaining with open palms, other listening, side view, soft focus on faces, indigo walls

Chỉ ra ngụy biện trên sàn tranh biện hiệu quả nhất khi bạn mô tả lỗi bằng lời thường rồi giải thích vì sao lỗi đó làm lập luận đối phương yếu đi, thay vì chỉ gọi tên thuật ngữ. Câu "phe bạn đang khái quát vội vàng" ít tác dụng hơn câu "một lớp học không đại diện cho cả trường, vì…".

Người mới học về ngụy biện thường hào hứng gắn nhãn cho mọi lập luận của đối phương. Giám khảo thì không chấm việc biết nhiều thuật ngữ; họ chấm việc lập luận của ai còn đứng. Bài này đi qua sáu lỗi lập luận hay gặp nhất trong trận của học sinh, sinh viên, cách đáp lại bằng lời thường, và những trường hợp trông như ngụy biện nhưng thật ra là lập luận chính đáng. Bài chỉ bàn ở góc nhận ra và đáp lại trong trận, không đi sâu lý thuyết logic.

Vì sao gọi tên thuật ngữ thường không đủ

Hình dung người nói phe phản đối đứng lên: "Phe bạn mắc lỗi dốc trượt." Rồi chuyển sang ý khác. Giám khảo nghe xong không biết phải làm gì với câu đó. Dốc trượt ở đâu, bước nào trượt, và nếu bỏ phần trượt đi thì lập luận kia còn lại gì? Câu gọi tên chỉ là lời khẳng định, chưa phải phản bác.

Thêm nữa, không phải ai trong phòng cũng quen thuật ngữ, nhất là ở các trận học sinh hoặc trận có giám khảo là giáo viên bộ môn khác. Thuật ngữ tiếng Latin hay tiếng Anh có thể làm người nói trông uyên bác, nhưng cũng dễ làm người nghe thấy xa cách. Tinh thần tranh biện là thuyết phục một người nghe thông minh bình thường, không phải thắng một kỳ thi về logic.

Cuối cùng, nhiều lập luận bị gắn nhãn ngụy biện thật ra chỉ là lập luận chưa được giải thích đủ. Gắn nhãn khiến bạn bỏ qua phần việc thật: chỉ ra chỗ thiếu và vì sao chỗ thiếu ấy quan trọng. Nếu bạn làm được phần đó bằng lời thường, nhãn trở nên không cần thiết; nếu không làm được, nhãn cũng không cứu được bài.

Sáu lỗi lập luận hay gặp trên sàn và cách đáp bằng lời thường

Các ví dụ dưới đây dùng những kiến nghị học đường, đời sống quen thuộc. Cột thứ ba là câu đáp mẫu, không dùng thuật ngữ.

LỗiTrên sàn trông như thế nàoCâu đáp bằng lời thường
Khái quát vội"Lớp mình thử học nhóm và điểm tăng, vậy mọi lớp nên học nhóm.""Một lớp với một giáo viên cụ thể chưa cho thấy điều đó đúng với lớp khác, nhất là lớp đông hơn hay môn khác."
Lưỡng phân giả"Hoặc cấm hẳn mạng xã hội, hoặc để học sinh dùng tuỳ thích.""Còn rất nhiều lựa chọn ở giữa, ví dụ giới hạn khung giờ, và mô hình của chúng mình nằm ở đó."
Dốc trượt"Cho mặc thường phục một ngày thì sẽ tới bỏ đồng phục, rồi tới mất kỷ luật.""Phe bạn chưa giải thích vì sao bước một lại kéo theo bước hai; nhà trường vẫn tự quyết từng bước."
Tương quan thành nhân quả"Bạn nào đọc sách nhiều thì điểm cao, nên bắt đọc sách sẽ tăng điểm.""Có thể chính những bạn có thời gian và hứng thú học mới đọc nhiều; bắt đọc chưa chắc tạo ra điều đó."
Dựa vào số đông"Phần lớn phụ huynh ủng hộ, nên chính sách này đúng.""Nhiều người ủng hộ cho thấy chính sách được ưa chuộng, chưa cho thấy nó hiệu quả. Câu hỏi của trận là hiệu quả."
Công kích người thay vì lập luận"Phe bạn chưa từng đi làm thêm thì biết gì về sinh viên đi làm.""Lập luận đúng hay sai không phụ thuộc người nói đã trải qua chưa. Hãy xem lý lẽ của nó."

Để ý rằng mọi câu đáp đều làm hai việc: chỉ ra chỗ hổng và nêu điều đội bạn muốn giám khảo kết luận. Đó là điểm khác với câu gọi tên trần. Các ví dụ trong bảng là tình huống giả định để minh hoạ, không phải kết luận về chính sách nào.

Công thức ba câu để chỉ ra một lỗi lập luận

Khi nghe ra một lỗi, hãy xử lý theo ba câu, gọn trong khoảng hai mươi giây:

  1. Câu một, thuật lại đúng bước lập luận có vấn đề: "Phe bạn đi từ việc một lớp học nhóm có kết quả tốt, tới kết luận mọi lớp nên học nhóm."
  2. Câu hai, chỉ ra chỗ hổng bằng lời thường kèm một lý do cụ thể: "Lớp đó có sĩ số nhỏ và giáo viên đã quen tổ chức nhóm; hai điều này không có ở mọi lớp."
  3. Câu ba, nói hệ quả với trận: "Vì vậy lập luận này chỉ cho thấy học nhóm có thể hiệu quả trong điều kiện thuận lợi, không đủ để ủng hộ áp dụng cho cả trường."

Câu ba là chỗ nhiều người bỏ. Không có nó, giám khảo biết lập luận kia có lỗi nhưng không biết lỗi đó làm mất bao nhiêu trọng lượng. Đôi khi một lỗi chỉ làm lập luận nhỏ lại chứ không mất hẳn, và nói thật điều đó còn làm bạn đáng tin hơn. Ở câu lạc bộ, có thể tập công thức này bằng cách đọc một đoạn ý kiến ngắn, tìm một bước yếu, và nói ba câu trong hai mươi giây.

Khi thứ trông như ngụy biện lại là lập luận chính đáng

Không phải mọi chuỗi hệ quả đều là dốc trượt. Nếu đối phương giải thích được cơ chế cho từng bước, ví dụ một quy định mới tạo ra tiền lệ mà các trường khác sẽ dẫn lại, thì đó là lập luận về hệ quả, cần được phản bác bằng cách đánh vào cơ chế. Gọi nó là dốc trượt mà không chỉ ra bước nào thiếu cơ chế thì chính bạn đang né.

Tương tự, dựa vào ý kiến chuyên gia không phải lúc nào cũng là ngụy biện. Trong những lĩnh vực cần kiến thức chuyên môn, ý kiến của người trong nghề là một dạng dẫn chứng hợp lý. Vấn đề chỉ xuất hiện khi chuyên gia được dẫn ra ngoài lĩnh vực của họ, hoặc khi ý kiến đó được dùng thay cho lý lẽ thay vì hỗ trợ lý lẽ.

Ngay cả việc nhắc tới trải nghiệm của người nói cũng có lúc hợp lệ, khi trải nghiệm được dùng làm ví dụ minh hoạ chứ không làm căn cứ duy nhất. Nguyên tắc chung: trước khi chỉ ra lỗi, tự hỏi nếu đối phương bổ sung thêm một câu giải thích thì lập luận có đứng được không. Nếu có, hãy đánh vào chỗ thiếu giải thích, đừng gắn nhãn cho cả lập luận.

Một đoạn mẫu: một lập luận, hai chỗ hổng

Trên sàn, một lập luận thường mắc nhiều lỗi đan vào nhau. Ví dụ với kiến nghị "Trường nên bắt buộc mỗi học sinh tham gia ít nhất một câu lạc bộ", người nói phe ủng hộ nói: "Những bạn tham gia câu lạc bộ đều tự tin và học tốt hơn. Nếu không bắt buộc, học sinh sẽ chỉ biết học và cắm mặt vào điện thoại." Lập luận này có hai chỗ hổng: coi cùng xảy ra là nguyên nhân, và chỉ đưa ra hai khả năng.

Đoạn đáp mẫu của phe phản đối, nói trong khoảng ba mươi giây: "Lập luận vừa rồi có hai bước cần xem lại. Thứ nhất, những bạn tự tin thường là những bạn chủ động tìm tới câu lạc bộ, nên tự tin có thể là lý do tham gia chứ không phải kết quả. Bắt một bạn chưa sẵn sàng vào câu lạc bộ không tự động tạo ra sự tự tin đó. Thứ hai, giữa câu lạc bộ bắt buộc và chỉ biết học, cắm mặt vào điện thoại còn rất nhiều lựa chọn: thể thao tự do, giúp việc nhà, đọc sách, làm thêm. Vì vậy lập luận này chỉ cho thấy câu lạc bộ có ích với người muốn tham gia, chưa cho thấy nên bắt buộc với mọi người."

Đoạn mẫu không dùng chữ ngụy biện nào, không đánh giá người nói, và kết bằng một câu cho giám khảo biết lập luận kia còn lại gì. Đó là khuôn bạn có thể áp cho hầu hết các lỗi trong bảng phía trên.

Giữ giọng tôn trọng khi chỉ lỗi

Chỉ ra lỗi lập luận dễ trượt sang giọng lên lớp, nhất là khi người nói vừa học được vài thuật ngữ mới. Câu "phe bạn rõ ràng không hiểu logic cơ bản" nghe sắc nhưng là công kích người, đúng loại lỗi bạn đang phê phán. Giám khảo sẽ nhận ra sự trớ trêu đó ngay.

Giọng nên dùng là giọng của người cùng tìm câu trả lời: "Ở bước này còn thiếu một mắt xích", "Lập luận này cần thêm một điều kiện mới đứng được". Những câu như vậy giữ trọng tâm vào lý lẽ và cho phép đối phương sửa, điều mà một trận tranh biện tốt nên khuyến khích. Nhiều giám khảo đánh giá cao đội biết chỉ lỗi mà vẫn công bằng, vì đó là dấu hiệu đội hiểu thật sự lập luận của đối phương.

Một mẹo nhỏ: dùng "lập luận này" thay cho "phe bạn" khi chỉ lỗi. "Lập luận này nhảy từ một lớp sang cả trường" nhẹ nhàng hơn "phe bạn khái quát bừa", trong khi nội dung giống hệt. Sự khác biệt về chữ nhỏ nhưng ảnh hưởng tới cảm nhận chung về thái độ của đội trong cả trận.

Luyện nhận ra lỗi lập luận ngoài giờ tập

Kỹ năng này luyện được ở bất cứ đâu có người đang cố thuyết phục người khác: quảng cáo, bài bình luận, cuộc trò chuyện trong lớp, thậm chí lập luận của chính mình khi xin phép bố mẹ một việc gì đó. Mỗi ngày chọn một đoạn ý kiến ngắn, tìm một bước yếu, rồi viết ra câu đáp theo công thức ba câu, không dùng thuật ngữ.

Một bài tập nhóm hiệu quả là "đổi vai sửa lỗi": một bạn đưa ra một lập luận cố tình có lỗi, bạn thứ hai chỉ ra lỗi bằng lời thường, rồi bạn thứ ba phải sửa lập luận đó cho chặt lại. Bước sửa giúp các bạn hiểu rằng phần lớn lỗi lập luận là chỗ thiếu, không phải điều vô lý hoàn toàn, và đó cũng là cách đối phương sẽ vá lại khi bị bạn chỉ ra trên sàn.

Khi đọc tài liệu về ngụy biện, hãy học theo tình huống thay vì học thuộc danh sách tên. Với mỗi lỗi, ghi một ví dụ đời sống của riêng mình và một câu đáp. Một cuốn sổ như vậy có ích hơn nhiều so với danh sách vài chục thuật ngữ không biết dùng lúc nào. Nếu trường có tiết sinh hoạt lớp, giáo viên cũng có thể dùng bảng sáu lỗi ở trên làm hoạt động thảo luận ngắn.

Câu hỏi thường gặp

Ngụy biện trong tranh biện là gì?

Ngụy biện là lập luận có vẻ hợp lý nhưng chứa một bước suy luận không đứng được, ví dụ khái quát từ một trường hợp, coi hai việc xảy ra cùng nhau là nguyên nhân của nhau. Trên sàn, nhận ra ngụy biện giúp bạn biết chỗ nào để phản bác.

Có nên học thuộc tên các loại ngụy biện không?

Biết tên giúp bạn nhận ra lỗi nhanh hơn khi nghe, nhưng trên sàn không cần nói tên. Quan trọng hơn là hiểu vì sao mỗi lỗi làm lập luận yếu đi và tập diễn đạt điều đó bằng lời thường. Học theo tình huống hiệu quả hơn học thuộc danh sách.

Chỉ ra ngụy biện có làm đối phương mất điểm ngay không?

Không có chuyện mất điểm tự động. Giám khảo chỉ giảm trọng lượng lập luận kia khi bạn giải thích được lỗi ảnh hưởng thế nào tới kết luận. Nếu đối phương vá được lỗi ở lượt sau, lập luận vẫn có thể đứng.

Dốc trượt lúc nào là ngụy biện, lúc nào không?

Một chuỗi hệ quả là ngụy biện khi các bước nối nhau mà không có cơ chế giải thích. Nếu mỗi bước đều được giải thích hợp lý, đó là lập luận về hệ quả chính đáng. Cách đáp đúng là chỉ ra bước cụ thể nào thiếu cơ chế.

Đội mình bị chỉ ra ngụy biện thì nên làm gì?

Bình tĩnh xem lời chỉ ra có đúng không. Nếu đúng, bổ sung bước còn thiếu ở lượt tiếp theo hoặc thu hẹp kết luận cho vừa với dẫn chứng. Nếu không đúng, giải thích ngắn vì sao chuỗi lập luận vẫn đứng, rồi tiếp tục bài nói.

Học sinh trung học cơ sở có nên học về ngụy biện không?

Có thể bắt đầu với vài lỗi dễ hiểu như khái quát vội và hai lựa chọn giả, qua ví dụ đời thường. Không cần dạy thuật ngữ nhiều. Mục tiêu là giúp các em hỏi được câu "điều này có đúng với mọi trường hợp không" khi nghe một lập luận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138