Trong tranh biện, giọng nói tốt không phải giọng hay mà là giọng giúp giám khảo ghi được đủ ý: đủ to để người ngồi xa nhất nghe rõ, đủ chậm để họ kịp chép, và có chỗ ngừng ngay trước những câu quan trọng. Giám khảo chấm theo những gì họ ghi được; câu nào trôi qua mà không vào được tờ ghi chép thì gần như chưa từng được nói.
Vì vậy cách nói trên sàn tranh biện khác với đọc diễn cảm hay dẫn chương trình. Bạn không cần ngân nga hay biểu cảm nhiều, mà cần rõ ràng, đều tay và có điểm nhấn đúng chỗ. Bài dưới đây đi qua bốn thứ chỉnh được: âm lượng, tốc độ, ngắt nghỉ, nhấn chữ; cách đọc phản ứng của giám khảo; và những bài luyện mười phút mỗi ngày.
Vì sao giám khảo tranh biện cần bạn nói chậm hơn bạn nghĩ
Hãy hình dung việc giám khảo đang làm trong lúc bạn nói. Họ chia tờ giấy thành nhiều cột, mỗi cột cho một người nói, và ghi lại từng lập luận, từng phản bác bằng chữ viết tắt. Họ phải nghe, hiểu, tóm tắt và viết cùng lúc. Nếu bạn nói nhanh như khi nói chuyện với bạn thân, họ sẽ chỉ kịp ghi khẳng định mà bỏ mất phần giải thích cơ chế, đúng phần làm nên giá trị của lập luận.
Người mới hay nói nhanh vì hai lý do: run, và sợ không đủ thời gian. Cả hai đều dẫn tới kết quả ngược. Nói nhanh khi run làm giọng lạc và dễ vấp. Nói nhanh để nhồi thêm ý làm giám khảo ghi được ít ý hơn so với khi bạn nói vừa phải và chọn lọc.
Một mốc tham khảo dễ nhớ: tốc độ vừa đủ là tốc độ mà một bạn trong câu lạc bộ có thể chép tay lại ý chính của bạn mà không phải xin nhắc lại. Thử điều này ngay trong buổi sinh hoạt: một người nói một phút, một người chép, rồi so tờ chép với những gì người nói định truyền đạt.
Ở một số giải và thể thức nước ngoài có lối nói rất nhanh, nhưng đó là quy ước riêng của những môi trường đó. Với học sinh và các giải phổ thông, nói rõ để giám khảo theo kịp vẫn là nguyên tắc an toàn nhất.
Bốn thứ chỉnh được trong giọng nói
Âm lượng. Nói sao cho người ngồi cuối phòng nghe rõ mà không phải nghiêng người. Cách kiểm đơn giản là nhìn về phía cuối phòng khi nói câu đầu tiên, nếu người ngồi đó không có phản ứng gì lạ thì âm lượng đã đủ. Âm lượng đến từ hơi thở ở bụng, không phải từ việc gân cổ hét to; gân cổ chỉ được vài phút là giọng khàn.
Tốc độ. Giữ tốc độ nền vừa phải, rồi chủ động chậm lại ở ba chỗ: khi nêu lập trường, khi nêu tên lập luận, và khi nói câu tác động. Ở phần ví dụ hay phần mô tả, có thể nhanh hơn một chút vì giám khảo không cần ghi từng chữ.
Ngắt nghỉ. Một khoảng lặng một đến hai giây ngay trước câu quan trọng có tác dụng như một dòng gạch chân. Khoảng lặng sau câu quan trọng cho giám khảo thời gian viết. Người mới sợ khoảng lặng vì tưởng nó là dấu hiệu bí ý; thực ra khi đặt đúng chỗ, nó làm bạn trông tự tin hơn.
Nhấn chữ. Trong mỗi câu khẳng định, chọn một hai chữ mang nghĩa chính để nhấn: “Lệnh cấm này không lấy đi điện thoại, nó lấy đi quyền tự quyết của học sinh.” Nhấn bằng cách nói chậm và rõ chữ đó hơn, không cần to hơn nhiều. Nhấn quá nhiều chữ trong một câu thì không còn chữ nào nổi lên.
Chỗ nào nói chậm, chỗ nào nói nhanh trong một bài
Một bài nói tranh biện có nhịp riêng của nó. Bảng dưới gợi ý nhịp cho các phần thường gặp; con số chỉ để so sánh tương đối, không có thước đo chuẩn.
| Phần bài nói | Nhịp gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Ba câu mở đầu | Chậm, rõ từng câu | Giám khảo ghi lập trường và lộ trình |
| Tên mỗi lập luận | Chậm, ngừng trước và sau | Đây là tiêu đề cột ghi chép của giám khảo |
| Giải thích cơ chế | Vừa phải, đều | Cần theo được chuỗi suy luận |
| Ví dụ minh hoạ | Có thể nhanh hơn một chút | Giám khảo chỉ cần nắm hình ảnh |
| Câu tác động | Chậm lại, nhấn chữ chính | Phần quyết định cán cân |
| Câu chốt cuối bài | Chậm nhất cả bài | Ấn tượng cuối cùng giám khảo mang theo |
Nhịp đổi như vậy cũng giúp chính bạn: mỗi lần chậm lại là một lần được thở và liếc thẻ. Người nói một mạch đều đều từ đầu tới cuối thường mệt ở phút thứ năm và vấp nhiều ở phần chốt.
Cách đơn giản để đưa nhịp này vào bài là đánh dấu ngay trên thẻ ghi chép: một gạch chéo nhỏ ở chỗ cần ngừng, một chữ được khoanh tròn ở chỗ cần nhấn. Khi đứng nói, mắt lướt qua dấu đó là đủ nhắc. Sau vài tuần, các dấu này không còn cần thiết vì bạn đã quen đặt khoảng lặng trước tên lập luận và câu tác động. Đến lúc đó, nhịp bài nói trở thành thói quen chứ không còn là thứ phải nhớ.
Những thói quen giọng nói làm giám khảo mất tập trung
Mấy thói quen dưới đây ai cũng có ít nhiều. Không cần bỏ hết ngay; nghe lại ghi âm để biết mình mắc thói nào nhiều nhất rồi sửa từng thói.
- Tiếng đệm: “à”, “ờ”, “kiểu như là”, “thì là”. Thay bằng một khoảng lặng ngắn; khoảng lặng nghe tự tin hơn tiếng đệm.
- Lên giọng cuối câu khẳng định: câu khẳng định mà cuối câu cao lên nghe như câu hỏi, giám khảo cảm thấy bạn không chắc.
- Đuôi câu nhỏ dần: chữ cuối câu bị nuốt mất, đúng chỗ thường chứa ý chính. Tập giữ hơi tới hết câu.
- Giọng đều một tông: không lên không xuống, giám khảo khó phân biệt đâu là ý chính, đâu là ý phụ.
- Nói to dần khi bị phản bác: giọng gắt lên khi đáp lại đối phương dễ bị hiểu là mất bình tĩnh.
- Nói với tờ giấy: cúi đầu đọc, âm thanh dội xuống bàn, người ngồi xa nghe không rõ.
Phần lớn các thói này mất dần khi bạn nói theo dàn ý thay vì đọc, và khi có thói quen ngừng một nhịp trước câu quan trọng. Sửa gốc thì ngọn tự hết.
Giọng nói theo từng vai trong trận
Người nói đầu: giọng của người dựng nhà. Bài nói đầu đặt định nghĩa, mô hình và lập luận nền. Giọng nên điềm tĩnh, rõ ràng, tốc độ đều, gần giống một người đang giải thích cho người chưa biết gì. Đây không phải lúc cần cảm xúc mạnh; giám khảo cần nắm chắc khung của trận trước đã.
Người phản bác: giọng chắc nhưng không gắt. Khi đáp lại đối phương, nhiều bạn vô thức nói to và nhanh hơn, giọng có chút thách thức. Giám khảo dễ đọc điều đó là mất bình tĩnh. Hãy giữ âm lượng như phần trước, chỉ nhấn rõ hơn ở chữ chỉ ra chỗ hụt của đối phương: “Phe bạn chưa giải thích ai sẽ giám sát.”
Người tổng kết: giọng chậm nhất trận. Bài tổng kết là lúc kể lại trận đấu theo các điểm tranh chấp. Nói chậm, ngừng rõ giữa các điểm, để giám khảo đối chiếu với tờ ghi chép. Câu cuối cùng của bài tổng kết nên là câu chậm nhất cả trận.
Người trả lời câu hỏi xen ngang: giọng ngắn gọn. Câu trả lời cho câu hỏi xen ngang nên ngắn, giọng bình thường, không lên giọng phân trần. Trả lời xong, chuyển ngay về câu đang nói dở với đúng nhịp cũ, cho giám khảo thấy câu hỏi không làm bạn chệch hướng.
Đọc phản ứng của giám khảo để chỉnh nhịp ngay trong lúc nói
Giám khảo không nói gì trong lúc bạn trình bày, nhưng tay và mắt của họ nói nhiều. Nếu thấy giám khảo đang viết liên tục và chưa ngẩng lên, đó là dấu hiệu họ đang chạy theo bạn; hãy chậm lại một nhịp ở câu kế tiếp. Nếu giám khảo đặt bút xuống và nhìn bạn, có thể họ đã ghi xong ý đó, bạn có thể sang ý mới.
Nếu giám khảo nhíu mày hoặc nghiêng đầu, rất có thể một câu vừa rồi chưa rõ. Đừng lặp lại nguyên văn, hãy nói lại ý đó bằng một câu ngắn hơn: “Nói gọn lại: lệnh cấm chỉ hiệu quả khi có người thực thi.” Một câu tóm như vậy thường đủ để giám khảo ghi.
Khi có nhiều giám khảo, đừng chỉ nhìn người ngồi giữa. Chia ánh mắt và quan sát cả ba, vì người ngồi bên cạnh có thể đang ghi chậm hơn. Ở các trận vòng loại chỉ có một giám khảo, bạn càng có lợi khi đọc được nhịp viết của người đó.
Cũng đừng để việc đọc giám khảo làm bạn chao đảo. Mục tiêu là điều chỉnh nhịp, không phải đổi nội dung bài vì một cái nhíu mày. Nội dung bạn chuẩn bị vẫn là xương sống; phản ứng của giám khảo chỉ giúp bạn quyết định nói chỗ đó nhanh hay chậm.
Mười phút luyện giọng mỗi ngày
Giọng nói tranh biện là kỹ năng cơ bắp nhiều hơn là năng khiếu. Mười phút mỗi ngày trong vài tuần đem lại khác biệt rõ hơn một buổi luyện dài mỗi tháng:
- Hai phút thở: hít bằng mũi sâu xuống bụng, thở ra chậm bằng miệng, đếm thầm, kéo dài dần hơi thở ra.
- Hai phút đọc to một đoạn báo bất kỳ với tốc độ chậm hơn bình thường, giữ rõ chữ cuối mỗi câu.
- Hai phút nói một lập luận về một kiến nghị trong kho đề, cố ý ngừng một giây trước câu tác động.
- Hai phút nói lại chính lập luận đó, lần này chỉ nhấn đúng một chữ trong mỗi câu.
- Hai phút nghe lại ghi âm, đếm số tiếng đệm và đánh dấu một câu bị đuôi nhỏ để sửa vào hôm sau.
Nếu giọng hay bị khàn sau buổi tập, hãy giảm âm lượng, uống nước và nghỉ giọng. Khàn kéo dài nhiều ngày thì nên hỏi ý kiến nhân viên y tế hoặc bác sĩ, đừng cố tập tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Nói nhanh trong tranh biện có lợi không?
Với các giải học sinh và giải phổ thông, nói nhanh thường bất lợi vì giám khảo không kịp ghi phần giải thích. Tốc độ vừa phải, chậm lại ở lập trường, tên lập luận và câu tác động sẽ giúp nhiều ý của bạn vào được tờ ghi chép hơn.
Giọng nhỏ có tranh biện được không?
Được. Âm lượng chủ yếu đến từ hơi thở và cách mở miệng rõ chữ, không phải từ giọng trời cho. Luyện thở bụng và nhìn về phía cuối phòng khi nói giúp giọng vang hơn mà không phải gân cổ. Trong phòng lớn, hỏi trước ban tổ chức có micro hay không.
Làm sao bỏ thói quen nói “à”, “ờ” khi tranh biện?
Ghi âm và đếm số lần mình nói tiếng đệm trong một phút, rồi luyện thay chúng bằng khoảng lặng ngắn. Nói theo dàn ý chắc tay cũng giảm tiếng đệm, vì phần lớn tiếng đệm xuất hiện khi đang tìm ý tiếp theo.
Có nên nói giọng địa phương khi tranh biện không?
Giọng địa phương không phải lỗi và không nên bị chấm thấp. Điều cần là rõ chữ và đủ chậm để giám khảo từ vùng khác nghe kịp. Nếu một vài từ địa phương dễ gây hiểu nhầm, chọn từ phổ thông cho những chữ quan trọng là đủ.
Ngừng nói giữa chừng có bị coi là bí ý không?
Khoảng lặng một hai giây đặt trước hoặc sau câu quan trọng không bị coi là bí ý; nó giúp giám khảo ghi và làm bài nói có điểm nhấn. Chỉ những khoảng lặng dài, kèm ánh mắt lúng túng nhìn xuống giấy, mới khiến người nghe nghĩ bạn đang mất mạch.
Bị khàn giọng trước ngày thi thì làm gì?
Nghỉ giọng càng nhiều càng tốt, uống nước ấm, tránh nói to hay hắng giọng liên tục. Trong trận, nói chậm và gần micro nếu có. Nếu khàn kéo dài hoặc đau họng nhiều, nên hỏi ý kiến bác sĩ thay vì tự xử lý.