Phần lớn người mới ngại thử tranh biện vì vài hiểu lầm quen thuộc: nghĩ phải nói giỏi bẩm sinh, phải thuộc thật nhiều số liệu, phải giỏi tiếng Anh, phải nói nhanh, hoặc nghĩ thua trận là chứng tỏ mình kém. Thực tế tranh biện là kỹ năng tập được từ con số không, và người thắng thường là người nghe kỹ, giải thích rõ chứ không phải người nói nhiều nhất.
Bài này đi qua tám hiểu lầm hay gặp nhất ở học sinh, sinh viên và cả phụ huynh. Mỗi hiểu lầm có ba phần: vì sao người ta nghĩ vậy, sự thật thường thấy ở các câu lạc bộ, và một việc nhỏ bạn làm được ngay để gỡ nó. Nếu bạn đang đứng ở cửa phòng sinh hoạt mà chưa dám bước vào, hy vọng ít nhất một mục dưới đây đúng với bạn.
Hiểu lầm một: phải nói giỏi bẩm sinh mới học được
Người ta hay nghĩ vậy vì những trận được quay lại và chia sẻ thường là trận chung kết, nơi các bạn đã tập vài năm nói trôi chảy như đọc. Nhìn vào đó, người mới dễ kết luận mình không có “khiếu”.
Sự thật là những người nói trôi ấy cũng từng vấp, từng hết giờ, từng đứng im mười giây vì quên ý. Kỹ năng tranh biện gồm nhiều phần tập được riêng lẻ: dựng lập luận, ghi chép, phản bác, chia thời gian. Không phần nào cần năng khiếu đặc biệt; chúng cần lặp lại đủ nhiều lần với góp ý đúng chỗ. Nhiều câu lạc bộ nhận thấy người tiến bộ nhanh nhất thường không phải người nói hay nhất buổi đầu, mà là người chịu ghi lại góp ý và sửa đúng một điểm mỗi tuần.
Việc nên làm ngay: ghi âm một lượt nói hai phút về một chủ đề quen thuộc, nghe lại, chọn đúng một điều muốn sửa. Một tuần sau làm lại với cùng chủ đề. Nghe hai bản cạnh nhau là cách nhanh nhất để thấy kỹ năng này tập được.
Hiểu lầm hai: phải thuộc thật nhiều số liệu và sự kiện
Hiểu lầm này đến từ cách nhiều người hình dung tranh luận trên truyền hình, nơi khách mời dẫn hết con số này đến con số khác. Người mới vì thế ngồi chép số liệu cả buổi tối trước mỗi buổi tập.
Trong tranh biện, nhất là với kiến nghị chuẩn bị tại chỗ, giám khảo đánh giá cách bạn giải thích nhiều hơn số bạn nhớ. Một lập luận có cơ chế rõ ràng và một ví dụ giả định hợp lý thường mạnh hơn một con số không rõ nguồn. Thậm chí đưa số liệu sai hoặc bịa còn là lỗi nặng, vì đối phương có quyền hỏi nguồn và giám khảo sẽ đánh giá thấp độ tin cậy của cả bài.
Kiến thức nền vẫn cần, nhưng ở dạng hiểu vấn đề chứ không ở dạng thuộc lòng. Việc nên làm ngay: mỗi ngày đọc một tin về giáo dục, môi trường hoặc công nghệ, ghi vào sổ một câu “vì sao chuyện này xảy ra” và một câu “ai được ai mất”. Sau một tháng, bạn có vốn hiểu biết dùng được trên sàn mà không phải học thuộc gì. Khi thật sự cần một con số, hãy nói rõ nó là ví dụ giả định hoặc chỉ nêu xu hướng chung, đừng đưa ra số lẻ chính xác mà mình không nhớ nguồn.
Hiểu lầm ba: tranh biện là phải tiếng Anh
Nhiều câu lạc bộ nổi tiếng ở thành phố lớn dùng tiếng Anh, và phần lớn trận mẫu trên mạng cũng bằng tiếng Anh, nên người mới dễ nghĩ đó là điều kiện bắt buộc. Học sinh tiếng Anh chưa tốt vì vậy tự loại mình ra ngay từ đầu.
Tranh biện là kỹ năng tư duy được nói ra, ngôn ngữ nào cũng làm được. Có những câu lạc bộ, cuộc thi và giờ ngoại khoá ở trường dùng tiếng Việt. Người mới bắt đầu bằng tiếng Việt thường nắm cách lập luận nhanh hơn vì không bị vướng từ, rồi chuyển sang tiếng Anh dễ dàng hơn khi muốn. Ngược lại, tiếng Anh giỏi cũng không tự biến ai thành người tranh biện tốt.
Việc nên làm ngay: hỏi thầy cô phụ trách đoàn đội hoặc ngoại khoá xem trường có hoạt động tranh biện bằng tiếng Việt không. Nếu chưa, rủ ba bốn bạn tự tập một kiến nghị gần gũi trong giờ ra chơi, không cần đợi có câu lạc bộ chính thức.
Hiểu lầm bốn và năm: phải nói nhanh, phải nói to
Nói nhanh không đồng nghĩa với thuyết phục. Một số thể thức ở nước ngoài có lối nói rất nhanh, và người mới xem xong tưởng đó là chuẩn. Trong phần lớn trận học đường, giám khảo cần theo kịp và ghi chép được bài nói. Nói nhanh đến mức người nghe bỏ sót ý thì ý đó coi như không tồn tại. Tốc độ vừa phải, ngắt nghỉ rõ giữa các lập luận thường được đánh giá cao hơn.
Nói to không thay được lập luận. Có bạn nghĩ phải nói thật to, thật mạnh mới có khí thế. Âm lượng đủ để cả phòng nghe rõ là cần, nhưng gằn giọng hay gần như quát lại khiến bài nói trông thiếu bình tĩnh. Người trầm giọng, nói chậm và chắc chắn từng ý thường tạo ấn tượng đáng tin hơn.
Việc nên làm ngay. Khi tập, nhờ một người bạn ghi chép bài nói của bạn. Nếu bạn ấy bỏ sót ý nào, chỗ đó bạn đang nói quá nhanh hoặc chưa đánh dấu chuyển ý. Thử thêm câu “ý thứ hai của mình là…” trước mỗi lập luận và nghỉ một nhịp sau câu đó.
Hiểu lầm sáu: thua trận nghĩa là mình kém
Vì sao người ta nghĩ vậy. Mỗi trận có kết quả rõ ràng, một phe thắng một phe thua, nên rất dễ đọc kết quả như một lời phán xét về bản thân. Học sinh quen với điểm số càng dễ cảm thấy như vậy.
Sự thật thường thấy. Kết quả một trận phụ thuộc vào nhiều thứ ngoài khả năng của bạn: phe được phân có khó hơn không, đồng đội hôm đó ra sao, đối thủ đã tập bao lâu, kiến nghị có nghiêng về một phía không. Giám khảo cũng chỉ quyết định phe nào làm tốt hơn trong trận đó, không đánh giá giá trị con người. Nhiều trận thua sát nút lại là trận người nói học được nhiều nhất.
Việc nên làm ngay. Sau mỗi trận, dù thắng hay thua, viết ra ba dòng: một việc mình làm được, một việc giám khảo góp ý, một việc sẽ thử ở trận sau. Đọc lại các dòng này sau một tháng sẽ cho bạn thấy tiến bộ thật, thứ mà bảng thắng thua không cho thấy.
Khi nào nên lo thật sự. Nếu thua trận khiến bạn mất ngủ, chán ăn hay sợ hãi mỗi lần nghĩ tới buổi sinh hoạt, đó không còn là chuyện kỹ năng. Hãy nói với người hướng dẫn hoặc gia đình, giảm lịch thi đấu và quay về tập nhẹ. Tranh biện chỉ có ích khi nó vẫn là việc bạn thấy đáng làm.
Hiểu lầm bảy và tám: tranh biện làm người ta hay cãi, và chỉ dành cho người hướng ngoại
Hai hiểu lầm này hay đến từ phía phụ huynh và chính các bạn hướng nội:
- “Học tranh biện xong sẽ hay cãi.” Tranh biện có luật: nói theo lượt, nghe hết, phản bác vào lý lẽ, tôn trọng người phân xử. Những thói quen này thường làm các cuộc bất đồng ở nhà và ở lớp dịu đi. Nếu thấy ai đó dùng “kỹ thuật” để bắt bẻ từng chữ, đó là cách dùng sai chứ không phải tác dụng của tranh biện.
- “Người hướng nội không hợp tranh biện.” Người hướng nội thường nghe kỹ, ghi chép tốt, nghĩ trước khi nói, đều là những thứ rất quý trên sàn. Điều họ cần là môi trường cho phép bắt đầu chậm: nhóm nhỏ, vai ghi chép hay tổng kết trước, lượt nói ngắn.
- Việc nên làm ngay cho phụ huynh: hỏi con một câu sau mỗi buổi tập, “hôm nay đội bạn nói điều gì làm con suy nghĩ”, thay vì “hôm nay thắng hay thua”.
- Việc nên làm ngay cho người hướng nội: xin vai ghi chép hoặc vai tổng kết ở vài trận đầu, rồi tự đặt mục tiêu nói một lượt ba phút trong tháng thứ hai.
Điểm chung của cả tám hiểu lầm là chúng khiến người ta tự loại mình trước khi thử. Cách gỡ nhanh nhất vẫn là tham gia một buổi, ở vai nhẹ nhất, và tự xem điều mình lo có xảy ra thật không.
Bảng đối chiếu nhanh để gửi cho bạn đang lưỡng lự
Nếu có người bạn đang ngại vì một trong các lý do trên, bảng ngắn này có thể giúp.
| Hiểu lầm | Sự thật ngắn gọn |
|---|---|
| Phải nói giỏi bẩm sinh | Kỹ năng chia nhỏ, tập được từng phần |
| Phải thuộc nhiều số liệu | Giải thích cơ chế quan trọng hơn nhớ số |
| Phải giỏi tiếng Anh | Tranh biện tiếng Việt hoàn toàn được |
| Phải nói nhanh | Giám khảo cần theo kịp, tốc độ vừa phải tốt hơn |
| Phải nói to, khí thế | Bình tĩnh và chắc chắn đáng tin hơn |
| Thua là kém | Kết quả một trận phụ thuộc nhiều yếu tố, không phán xét con người |
| Học xong sẽ hay cãi | Tranh biện dạy nghe hết và nói theo lượt |
| Chỉ dành cho người hướng ngoại | Người hướng nội mạnh ở nghe, ghi chép, phân tích |
Một cách dùng bảng này: gửi cho bạn mình kèm lời mời đi cùng một buổi sinh hoạt, hai người cùng ngồi xem, không ai phải nói. Có người quen bên cạnh, buổi đầu tiên nhẹ nhàng hơn rất nhiều. Sau buổi đó, hỏi bạn xem hiểu lầm nào trong bảng đã biến mất, hiểu lầm nào còn, và cùng tìm câu trả lời ở các bài khác trên Biện Giải.
Câu hỏi thường gặp
Tranh biện có khó không với người mới?
Tranh biện có nhiều phần phải học, nhưng mỗi phần đều tập được riêng lẻ, từ dựng một lập luận đến phản bác và tổng kết. Người mới thường thấy khó ở vài buổi đầu rồi quen dần sau khoảng một hai tháng tập đều.
Người không giỏi ăn nói có học tranh biện được không?
Được. Tranh biện đánh giá lập luận và cách giải thích nhiều hơn độ hoạt ngôn. Nhiều người ít nói tiến bộ rất nhanh nhờ nghe kỹ và ghi chép tốt. Nên bắt đầu ở nhóm nhỏ với lượt nói ngắn.
Tranh biện có cần thuộc nhiều số liệu không?
Không nhiều như người ta tưởng. Với kiến nghị chuẩn bị tại chỗ, giám khảo coi trọng cơ chế và ví dụ hợp lý hơn số liệu. Đưa số liệu không rõ nguồn còn có thể bị đối phương hỏi vặn và làm giảm độ tin cậy của bài nói.
Thua nhiều trận liên tiếp có nên bỏ tranh biện không?
Chưa nên kết luận sớm. Kết quả trận phụ thuộc vào phe được phân, đồng đội và đối thủ. Hãy xem lại góp ý của giám khảo, chọn một điểm để sửa mỗi tuần. Nếu vẫn thấy mệt mỏi và không còn hứng thú, tạm nghỉ một thời gian cũng là lựa chọn hợp lý.
Tranh biện có làm học sinh hay cãi lý không?
Nếu được hướng dẫn đúng thì thường ngược lại, vì tranh biện dạy nói theo lượt, nghe hết ý người khác và phản bác vào lý lẽ. Nếu thấy con bắt bẻ từng chữ ở nhà, nên nói chuyện với con và người hướng dẫn về tinh thần tôn trọng.
Người hướng nội có hợp với tranh biện không?
Có. Người hướng nội thường nghe kỹ, ghi chép tốt và suy nghĩ trước khi nói, đều là thế mạnh trên sàn. Nên bắt đầu ở vai ghi chép hoặc tổng kết, nhóm nhỏ, rồi tăng dần độ dài lượt nói khi đã thoải mái.