BienGiai.comBiện Giải
Tranh biện là gì

Tranh biện, hùng biện và thuyết trình khác nhau ở những điểm nào

So sánh tranh biện, hùng biện và thuyết trình theo mục tiêu, người nghe, cách chuẩn bị và cách chấm, kèm gợi ý chọn hoạt động hợp với học sinh và sinh viên.

A single university student speaking alone on a small stage while an audience listens in an auditorium, side angle from the aisle, warm amber spotlight and dark indigo seats

Ba hoạt động này khác nhau chủ yếu ở chỗ có đối thủ hay không và mục tiêu là gì: thuyết trình là truyền đạt thông tin cho người nghe hiểu, hùng biện là một người dùng lời nói để lay động và thuyết phục khán giả về một chủ đề, còn tranh biện là hai phe đối đầu về cùng một kiến nghị, phải nghe và phản bác lẫn nhau trước một giám khảo. Thuyết trình và hùng biện chuẩn bị được gần trọn vẹn từ trước; tranh biện thì phần lớn diễn ra tại chỗ, theo những gì đối phương vừa nói.

Vì vậy cùng là “nói trước đám đông”, nhưng mỗi hoạt động rèn một nhóm kỹ năng khác. Phần dưới so sánh theo từng tiêu chí, chỉ ra kỹ năng nào mang được từ hoạt động này sang hoạt động kia và gợi ý cách chọn khi trường có cả ba câu lạc bộ.

Bảng so sánh nhanh theo tám tiêu chí

Bảng dưới mô tả cách làm phổ biến ở trường học. Mỗi cuộc thi cụ thể có thể quy định khác, nhất là phần thời gian và cách chấm.

Tiêu chíThuyết trìnhHùng biệnTranh biện
Mục tiêu chínhGiúp người nghe hiểu một nội dungLay động, thuyết phục khán giả về một thông điệpThuyết phục giám khảo rằng phe mình bảo vệ kiến nghị tốt hơn
Có đối thủ đáp lại khôngKhông, chỉ có người hỏi sau phần trình bàyKhôngCó, luôn có phe đối lập phản bác
Ai chọn quan điểmNgười nói hoặc người giao đềNgười nói tự chọn thông điệpThường bốc thăm, có thể phải bảo vệ phía mình không đồng tình
Chuẩn bịGần như trọn vẹn từ trướcViết và tập kỹ từ trước, có cuộc thi cho đề tại chỗMột phần trước, phần lớn ứng biến theo trận
Làm một mình hay theo độiMột người hoặc nhómThường một ngườiThường theo đội hai đến bốn người
Công cụ hỗ trợTrang trình chiếu, mô hình, số liệuGiọng nói, câu chuyện, hình ảnh ngôn từGiấy ghi chép, lập luận và phản bác
Người đánh giá nhìn vàoNội dung rõ, cấu trúc mạch lạcSức truyền cảm, thông điệp, phong tháiLập luận, phản bác, chiến thuật, cách nói
Kết quảNgười nghe hiểu bàiKhán giả xúc động, đồng tìnhMột phe thắng trận đó

Nhìn bảng sẽ thấy tranh biện là hoạt động duy nhất trong ba thứ bắt bạn phải nghe người khác thật kỹ rồi mới nói. Đây cũng là chỗ người quen thuyết trình hay hụt hơi nhất khi chuyển sang tranh biện.

Thuyết trình: nói để người khác hiểu

Thuyết trình là hình thức quen nhất với học sinh, sinh viên: trình bày bài nhóm môn Sinh, báo cáo đề tài nghiên cứu, giới thiệu một cuốn sách. Mục tiêu là người nghe nắm được nội dung. Người thuyết trình được quyền chọn cách sắp xếp, dùng trang trình chiếu, hình ảnh, ví dụ, và thường có phần hỏi đáp cuối buổi. Khi bị hỏi, người thuyết trình giải thích thêm chứ không bị đặt vào thế phải bảo vệ một phe.

Thuyết trình tốt cần cấu trúc rõ, ví dụ dễ hiểu và cách nói khớp với hình ảnh trên màn. Nhiều bạn giỏi thuyết trình sẽ quen với việc học thuộc mở bài, chia thời gian theo trang và đoán trước câu hỏi. Đó là lợi thế khi bước sang tranh biện, vì bạn đã quen đứng trước người nghe và quen cấu trúc. Nhưng thói quen “mọi thứ đã sắp sẵn” lại là bất lợi: trong tranh biện, phần lớn bài nói của người thứ hai trở đi phụ thuộc vào điều đối phương vừa nói, nên không học thuộc được.

Hùng biện: một người, một thông điệp, nhiều cảm xúc

Hùng biện là một người đứng nói về một chủ đề, thường là chủ đề giá trị như lòng biết ơn, ước mơ, trách nhiệm với môi trường. Người nói tự chọn thông điệp mình tin, dùng câu chuyện, hình ảnh, nhịp điệu câu văn để chạm tới khán giả. Thi hùng biện ở trường thường có đề cho trước vài ngày; một số cuộc thi có phần đề bốc tại chỗ, cho vài phút chuẩn bị.

Điểm mạnh mà hùng biện rèn được là giọng nói, nhịp, cách dùng câu chuyện và sức thuyết phục bằng cảm xúc. Những thứ này rất có ích trong phần trình bày của tranh biện, nhất là ở bài mở đầu và bài tổng kết. Nhưng tranh biện có một nguyên tắc khác: cảm xúc không thay được lập luận. Nếu bạn kể một câu chuyện cảm động mà không giải thích nó chứng minh điều gì cho kiến nghị, giám khảo tranh biện sẽ ghi là “có ví dụ nhưng thiếu cơ chế”. Nói cách khác, hùng biện cho bạn chất giọng, tranh biện dạy bạn phải có xương sống lý lẽ đằng sau chất giọng đó.

Tranh biện: hai phe, một kiến nghị và rất nhiều việc phải nghe

Tranh biện đặt hai đội vào thế đối đầu trên cùng một kiến nghị. Mỗi người có vai riêng, mỗi lượt có giờ, và hầu như lượt nào cũng phải vừa đưa ý của mình vừa đáp lại ý của đối phương. Phần chuẩn bị trước, nếu là kiến nghị công bố từ sớm, chỉ là khung; phần thật sự quyết định trận nằm ở việc nghe, ghi chép và phản bác ngay trong vài phút.

Vì có đối thủ, tranh biện rèn những thứ hai hoạt động kia ít đụng tới: nghe chủ động, tìm chỗ yếu trong lập luận người khác, cân xem ý nào quan trọng hơn, và bình tĩnh khi bị phản bác. Nó cũng rèn làm việc nhóm theo kiểu rất cụ thể: đồng đội phải biết người trước đã nói gì để không lặp, và người sau phải lấp chỗ trống người trước bỏ lại. Mặt trái là tranh biện đòi hỏi nhiều hơn ở người mới, dễ khiến các bạn nản sau vài trận thua liên tiếp nếu không có người hướng dẫn biết khích lệ đúng cách.

Kỹ năng nào mang được từ hoạt động này sang hoạt động kia

Ba hoạt động không loại trừ nhau. Nhiều bạn đi từ thuyết trình sang hùng biện rồi tranh biện, hoặc ngược lại. Bảng dưới gợi ý thứ mang theo được và thứ phải học lại.

Đi từSangMang theo đượcPhải học lại
Thuyết trìnhTranh biệnCấu trúc bài nói, đứng trước người nghe, chia thời gianNói không có trang chiếu, ứng biến theo đối phương
Hùng biệnTranh biệnGiọng, nhịp, cách kể ví dụ cuốn hútGiải thích cơ chế, phản bác, chịu bảo vệ phe không chọn
Tranh biệnThuyết trìnhLập luận chặt, trả lời câu hỏi khó bình tĩnhDùng hình ảnh hỗ trợ, giảm giọng đối đầu
Tranh biệnHùng biệnThông điệp có lý lẽ, ví dụ chọn lọcKể chuyện giàu cảm xúc, nói một mạch không cần phản bác

Một mẹo hay: khi chuyển hoạt động, hãy xin người hướng dẫn nhận xét riêng phần “phải học lại” trong vài buổi đầu, thay vì để mọi góp ý dồn vào một lúc. Người học sẽ đỡ cảm giác mình giỏi bên này mà dở bên kia.

Chọn hoạt động nào khi trường có cả ba câu lạc bộ

Không có lựa chọn đúng cho tất cả. Vài câu tự hỏi giúp học sinh và phụ huynh chọn cho hợp:

  • Bạn thích được tự chọn thông điệp và nói về điều mình tin? Hùng biện sẽ thoải mái hơn trong giai đoạn đầu.
  • Bạn thích tìm hiểu một chủ đề rồi giải thích lại cho người khác hiểu? Thuyết trình, hoặc câu lạc bộ học thuật có phần trình bày, là chỗ phù hợp.
  • Bạn hay thắc mắc “nhưng nếu nhìn từ phía bên kia thì sao”, thích lật đi lật lại một vấn đề? Tranh biện là môi trường dành cho kiểu tò mò này.
  • Bạn ngại bị phản bác trực tiếp? Có thể bắt đầu từ thuyết trình để quen đứng nói, rồi thử vài trận tranh biện ngắn không tính kết quả.
  • Bạn muốn rèn làm việc nhóm? Tranh biện theo đội rèn phối hợp nhiều hơn hai hoạt động còn lại.

Dù chọn gì, đừng xem đây là chọn một lần cho cả đời học. Nhiều người giỏi tranh biện lại bắt đầu từ một cuộc thi hùng biện ở lớp sáu, và ngược lại.

Cùng một chủ đề, ba cách làm khác nhau

Để thấy rõ khác biệt, thử đặt cả ba hoạt động vào cùng một chủ đề: dùng điện thoại ở trường. Với thuyết trình, nhóm bạn có thể làm bài “Học sinh lớp mình dùng điện thoại vào việc gì”, khảo sát trong lớp, trình bày kết quả bằng vài trang chiếu, giải thích các nhóm thói quen và trả lời câu hỏi của cô giáo. Không ai bắt nhóm phải kết luận nên cấm hay nên cho; việc của nhóm là làm cho mọi người hiểu thực trạng.

Với hùng biện, một bạn có thể chọn thông điệp “Hãy ngẩng đầu lên trong giờ ra chơi”, kể câu chuyện về một người bạn thân mà mình chỉ thực sự quen khi cả hai cất máy đi, dùng hình ảnh sân trường ồn ào để chạm tới người nghe. Bài nói có thể rất cảm động mà không cần cân nhắc phía ngược lại.

Với tranh biện, kiến nghị có thể là “Nhà trường nên thu điện thoại của học sinh trong suốt giờ học”. Một đội bốc thăm vào phe ủng hộ, đội kia vào phe phản đối. Phe ủng hộ phải giải thích vì sao thu máy giúp tập trung hơn và vì sao những cách khác kém hiệu quả hơn; phe phản đối có thể chỉ ra trường hợp phụ huynh cần liên lạc gấp, hoặc việc dạy tự quản tốt hơn cấm đoán. Cả hai phe phải trả lời nhau trực tiếp, và cuối trận, giám khảo chọn phe thắng dựa trên lý lẽ chứ không dựa trên việc bài nào xúc động hơn.

Ba bài đều nói về điện thoại, nhưng người nói ở mỗi bài cần một tư thế khác: người giải thích, người truyền cảm hứng và người đối đáp. Biết mình đang ở tư thế nào là bước đầu để nói cho đúng.

Câu hỏi thường gặp

Tranh biện và hùng biện khác nhau thế nào?

Hùng biện là một người nói về một chủ đề do mình chọn thông điệp, không có ai đáp lại. Tranh biện là hai phe đối đầu trên cùng một kiến nghị, phải nghe và phản bác nhau, và phe thường do bốc thăm. Hùng biện thiên về truyền cảm, tranh biện thiên về lý lẽ.

Thuyết trình có phải là tranh biện không?

Không. Thuyết trình nhằm giúp người nghe hiểu một nội dung và thường có phần hỏi đáp, nhưng không có phe đối lập phản bác. Tranh biện luôn có hai phe và một người phân xử quyết định phe thắng trong trận.

Học sinh giỏi thuyết trình có dễ học tranh biện không?

Có lợi thế ở việc quen đứng trước người nghe và quen cấu trúc bài nói. Nhưng cần tập thêm việc nói không có trang chiếu, ghi chép lời đối phương và ứng biến, vì phần lớn bài nói trong tranh biện không chuẩn bị sẵn được.

Nên cho con học tranh biện hay hùng biện trước?

Tuỳ tính cách của con. Trẻ thích nói điều mình tin và kể chuyện thường thấy hùng biện dễ vào hơn. Trẻ hay thắc mắc, thích xem xét hai mặt của vấn đề thường hợp tranh biện. Nên để con thử vài buổi mỗi bên rồi cùng con chọn.

Thi hùng biện có được phản bác người khác không?

Thông thường là không. Mỗi thí sinh hùng biện nói phần của mình và được đánh giá độc lập. Một số cuộc thi có vòng hỏi đáp với ban giám khảo, nhưng đó là trả lời câu hỏi chứ không phải phản bác một đối thủ như trong tranh biện.

Kỹ năng tranh biện có giúp thuyết trình tốt hơn không?

Có, nhất là phần sắp xếp ý theo lập luận và trả lời câu hỏi khó mà không lúng túng. Người quen tranh biện cần nhớ giảm giọng đối đầu khi thuyết trình, vì người nghe ở đây cần được giải thích chứ không cần bị thuyết phục chống lại ai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138