Người mới học tranh biện chỉ cần nắm chắc khoảng mười lăm thuật ngữ để theo được một trận: kiến nghị, phe ủng hộ, phe phản đối, định nghĩa, mô hình, lập luận, cơ chế, tác động, phản bác, câu hỏi xen ngang, điểm tranh chấp, cân trọng lượng, bài tổng kết, lượt nói và giám khảo. Những chữ còn lại sẽ quen dần khi đọc điều lệ từng giải.
Bảng thuật ngữ dưới đây chia theo bốn nhóm: nói về đề, nói về hai phe, nói về nội dung bài nói và nói về diễn biến trận. Mỗi chữ có giải thích ngắn, một ví dụ dùng trên sàn và chữ tiếng Anh tương ứng để bạn đọc được tài liệu nước ngoài. Ở các thể thức khác nhau, cùng một khái niệm có thể mang tên khác; khi đó hãy theo cách gọi trong điều lệ giải bạn tham gia.
Nhóm một: thuật ngữ về đề
Đề của trận là điểm xuất phát; hiểu sai chữ ở nhóm này kéo theo lệch cả trận.
| Thuật ngữ | Nghĩa | Tiếng Anh |
|---|---|---|
| Kiến nghị | Câu đề của trận, thường là một đề xuất hoặc nhận định mà hai phe tranh luận | motion |
| Kiến nghị chính sách | Kiến nghị đề xuất làm một việc, ví dụ “Nhà trường nên bỏ đồng phục” | policy motion |
| Kiến nghị giá trị | Kiến nghị so sánh hay đánh giá, ví dụ “Học nhóm có lợi hơn học một mình” | value motion |
| Định nghĩa | Cách phe mở đầu hiểu các chữ then chốt của kiến nghị | definition |
| Mô hình | Kế hoạch cụ thể phe ủng hộ đưa ra để thực hiện kiến nghị chính sách | model |
| Thông tin bổ sung | Đoạn mô tả ban tổ chức kèm theo kiến nghị để giải thích bối cảnh | info slide |
Mẹo nhớ: kiến nghị là thứ ban tổ chức đưa, định nghĩa và mô hình là thứ phe ủng hộ thêm vào để làm rõ. Phe ủng hộ có quyền định nghĩa nhưng phải định nghĩa hợp lý, không được bẻ đề sang hướng chỉ có lợi cho mình. Danh mục Đọc kiến nghị và chuẩn bị trên Biện Giải có bài riêng về chuyện định nghĩa công bằng.
Nhóm hai: thuật ngữ về hai phe và các vai
Phe ủng hộ. Phe chứng minh kiến nghị nên được chấp nhận. Ở thể thức nghị viện, phe này thường gọi là phe chính phủ, tiếng Anh là proposition hoặc government. Cách gọi “chính phủ” chỉ là quy ước của thể thức, không mang nghĩa đại diện cho cơ quan nhà nước nào.
Phe phản đối. Phe chứng minh kiến nghị không nên được chấp nhận hoặc phe ủng hộ chưa đủ thuyết phục. Thể thức nghị viện gọi là phe đối lập, tiếng Anh là opposition.
Người nói thứ nhất, thứ hai, thứ ba. Mỗi đội có các vai nói theo thứ tự. Người thứ nhất thường mở đề và nêu lập luận chính, người thứ hai phản bác và mở rộng, người thứ ba hoặc người tổng kết khép lại trận. Tên gọi các vai thay đổi theo thể thức.
Đội trưởng. Một số câu lạc bộ cử đội trưởng để điều phối mười lăm phút chuẩn bị. Đội trưởng không nhất thiết là người nói đầu tiên.
Người tổng kết. Người nói lượt cuối của mỗi phe, có nhiệm vụ nhìn lại trận chứ không đưa lập luận mới. Ở một số thể thức, người tổng kết là một trong các thành viên đã nói trước đó.
Nhóm ba: thuật ngữ về nội dung bài nói
Lập luận. Một ý lớn gồm khẳng định, lý giải, dẫn chứng và tác động. Ví dụ trên sàn: “Lập luận thứ nhất của phe mình: bỏ bài tập về nhà giúp học sinh có thời gian ngủ đủ, và đây là lý do.” Tiếng Anh: argument.
Cơ chế. Phần giải thích vì sao điều được khẳng định sẽ xảy ra, bước nào dẫn tới bước nào. Thiếu cơ chế, lập luận chỉ là lời hứa. Tiếng Anh: mechanism.
Tác động. Hệ quả của lập luận, nói rõ ai được hay mất, nhiều hay ít, lâu hay ngắn. Tiếng Anh: impact.
Dẫn chứng. Ví dụ, so sánh, số liệu dùng để củng cố lập luận. Trong tranh biện học đường, dẫn chứng phải nêu rõ là ví dụ giả định hay sự việc có thật; bịa số liệu là lỗi nặng. Tiếng Anh: evidence hoặc example.
Phản bác. Phần đáp lại lập luận của đối phương, nhắm vào tiền đề, cơ chế hay tác động của nó. Tiếng Anh: rebuttal.
Lập luận nguyên tắc và lập luận thực tiễn. Lập luận nguyên tắc nói việc đó đúng hay sai về mặt giá trị, quyền lợi. Lập luận thực tiễn nói việc đó đem lại kết quả tốt hay xấu. Một đội mạnh thường có cả hai loại. Tiếng Anh: principle và practical argument.
Nhóm bốn: thuật ngữ về diễn biến trận
Lượt nói. Khoảng thời gian dành cho một người, có bấm giờ. Nhiều giải gõ chuông hoặc giơ thẻ báo phút đầu, phút cuối. Tiếng Anh: speech.
Câu hỏi xen ngang. Câu hỏi hoặc bình luận ngắn của phe kia trong lúc một người đang nói, thường chỉ được đưa ra ở khoảng giữa lượt nói. Người đang nói có quyền nhận hoặc từ chối. Tiếng Anh: point of information, viết tắt POI.
Ghi chép trận. Cách ghi các lập luận và phản bác theo dòng để theo dõi diễn biến. Tiếng Anh: flow hoặc flowing.
Điểm tranh chấp. Câu hỏi lớn mà hai phe bất đồng, quyết định ai thắng. Một trận thường có hai ba điểm tranh chấp. Tiếng Anh: clash.
Cân trọng lượng. Giải thích vì sao lập luận của phe mình quan trọng hơn, dù đối phương cũng có ý đúng. Tiếng Anh: weighing.
Bài tổng kết. Lượt nói cuối của mỗi phe, kể lại trận theo các điểm tranh chấp và chỉ ra phe mình thắng ở đâu. Tiếng Anh: reply speech hoặc summary.
Giám khảo và lời nhận xét. Người phân xử công bố kết quả và giải thích quyết định, kèm góp ý cho từng người. Tiếng Anh: adjudicator, phần nhận xét gọi là oral adjudication.
Đọc một đoạn trận có dùng thuật ngữ
Để các chữ trên không chỉ nằm trên giấy, hãy hình dung một đoạn trận giả định với kiến nghị “Nhà trường nên bỏ bài tập về nhà ở cấp trung học cơ sở”. Người nói thứ nhất của phe ủng hộ đứng lên: định nghĩa “bài tập về nhà” là bài bắt buộc giáo viên giao để làm ngoài giờ học, không gồm việc tự ôn. Mô hình của phe này: thay bằng mười lăm phút luyện tập cuối mỗi tiết. Lập luận thứ nhất là học sinh ngủ đủ hơn; cơ chế là thời gian buổi tối được giải phóng; tác động là sức khoẻ và khả năng tập trung ngày hôm sau.
Đến phút thứ hai, một thành viên phe phản đối đứng lên xin câu hỏi xen ngang: “Mười lăm phút cuối tiết lấy từ đâu ra khi chương trình đã kín?” Người đang nói nhận câu hỏi, trả lời ngắn rồi quay lại bài. Người nói thứ nhất của phe phản đối sau đó phản bác vào cơ chế: thời gian buổi tối được giải phóng chưa chắc dành cho ngủ, có khi dành cho màn hình. Đây là một điểm tranh chấp: thời gian rảnh thêm sẽ được dùng vào việc gì.
Ở bài tổng kết, người nói của phe ủng hộ sẽ cân trọng lượng: dù một phần thời gian bị dùng cho màn hình, áp lực bài vở giảm vẫn là lợi ích chắc hơn. Đọc lại đoạn này, bạn sẽ thấy gần như mọi câu trên sàn đều gọi tên được bằng một thuật ngữ, và đó là lý do nắm thuật ngữ giúp theo trận dễ hơn nhiều.
Các chữ hay bị dùng lẫn và cách phân biệt
Chữ “kiến nghị” trong tranh biện không giống chữ kiến nghị trong văn bản hành chính, nơi nó nghĩa là đề xuất gửi lên cơ quan. Ở đây nó chỉ là câu đề. Một số câu lạc bộ dùng chữ “chủ đề” hay “đề tài” cho dễ hiểu; điều đó không sai, nhưng khi vào giải, bạn sẽ gặp chữ kiến nghị nhiều hơn.
“Phản bác” và “phản biện” cũng hay bị dùng thay nhau. Trong tranh biện, phản bác là hành động đáp lại một lập luận cụ thể trên sàn. Phản biện là chữ rộng hơn, thường dùng trong học thuật, như phản biện một công trình nghiên cứu. Người mới nên dùng “phản bác” khi nói về trận đấu cho chính xác.
Thêm một cặp nữa là “dẫn chứng” và “lập luận”. Dẫn chứng chỉ là một bộ phận của lập luận. Kể một ví dụ hay mà không nói nó chứng minh điều gì thì vẫn chưa thành lập luận. Giám khảo hay ghi chú “có ví dụ, thiếu lý giải” chính vì người nói nhầm hai chữ này.
Cuối cùng là “thắng trận” và “đúng”. Phe thắng chỉ là phe bảo vệ lập trường tốt hơn trong trận đó. Họ không chứng minh được một chân lý cho mọi nơi mọi lúc.
Cách học thuật ngữ cho nhanh mà không phải học thuộc
Học thuộc bảng thuật ngữ trước khi vào trận thường không hiệu quả. Vài cách sau giúp nhớ tự nhiên hơn:
- Xem một trận mẫu, mỗi khi người nói hay giám khảo dùng một thuật ngữ thì ghi lại cùng câu họ nói. Chữ gắn với ngữ cảnh nhớ lâu hơn chữ đứng một mình.
- Khi tập ở câu lạc bộ, cố ý dùng thuật ngữ trong câu nói: “Mình xin phản bác vào cơ chế của lập luận thứ hai.” Nói nhiều lần sẽ quen miệng.
- Làm thẻ ghi nhớ hai mặt: một mặt là thuật ngữ, mặt kia là ví dụ dùng trên sàn, không chép định nghĩa sách vở.
- Sau mỗi trận, tự viết ba câu nhận xét trận đấu có dùng ít nhất ba thuật ngữ. Đây cũng là cách luyện nói như giám khảo.
- Đọc điều lệ của một giải bất kỳ và đánh dấu chữ nào khác với bảng này. Mỗi giải dùng một vài chữ riêng, quen trước sẽ đỡ bỡ ngỡ.
Câu hỏi thường gặp
Kiến nghị trong tranh biện là gì?
Kiến nghị là câu đề của một trận tranh biện, thường là một đề xuất hoặc một nhận định mà hai phe tranh luận, ví dụ nhà trường nên bỏ bài tập về nhà. Tiếng Anh gọi là motion. Mỗi trận chỉ có một kiến nghị.
Phe chính phủ trong tranh biện có liên quan đến nhà nước không?
Không. Phe chính phủ chỉ là cách gọi phe ủng hộ trong các thể thức kiểu nghị viện, mượn từ cách tổ chức tranh luận ở nghị viện. Nó không đại diện cho cơ quan nào. Nhiều câu lạc bộ học sinh dùng chữ phe ủng hộ cho dễ hiểu.
POI trong tranh biện là gì?
POI là viết tắt của point of information, tiếng Việt thường gọi là câu hỏi xen ngang. Đó là câu hỏi ngắn của phe kia đưa ra trong lượt nói của bạn, thường chỉ ở khoảng giữa lượt. Người đang nói được quyền nhận hoặc từ chối lịch sự.
Phản bác và phản biện khác nhau thế nào?
Phản bác là đáp lại một lập luận cụ thể của đối phương ngay trên sàn tranh biện. Phản biện là chữ rộng hơn, hay dùng trong học thuật như phản biện một luận văn. Khi nói về trận đấu, nên dùng chữ phản bác cho chính xác.
Điểm tranh chấp trong một trận là gì?
Điểm tranh chấp là những câu hỏi lớn mà hai phe bất đồng và quyết định kết quả trận, ví dụ bỏ bài tập về nhà làm học sinh học ít đi hay học hiệu quả hơn. Bài tổng kết thường được sắp xếp theo các điểm tranh chấp này.
Người mới có cần học hết thuật ngữ trước khi vào trận không?
Không cần. Nắm khoảng mười lăm chữ cơ bản là đủ để theo được một trận. Những chữ riêng của từng thể thức sẽ quen dần qua luyện tập và đọc điều lệ giải, học thuộc trước thường nhanh quên.