BienGiai.comBiện Giải
Tranh biện là gì

Học sinh tiểu học, trung học cơ sở có nên học tranh biện sớm không

Trẻ tiểu học làm quen với việc nói lý do và nghe bạn khác ý, học sinh THCS đã vào được trận ngắn có luật. Bài gợi ý cách tập theo lứa tuổi và những điều cần tránh.

Primary school children sitting in a circle on a classroom floor raising hands to speak, teacher kneeling beside them, colourful blank cardboard cards, bright cheerful daylight from wide windows

Có, nhưng mỗi lứa tuổi học một kiểu: học sinh tiểu học nên làm quen ở dạng nói lý do cho lựa chọn của mình và nghe bạn có ý khác, chưa cần trận có giám khảo; học sinh trung học cơ sở, khoảng lớp sáu trở lên, đã có thể vào những trận ngắn có luật đơn giản, mỗi người hai ba phút. Học sớm có ích nếu không biến thành áp lực thắng thua và không bị chấm điểm, xếp hạng.

Câu hỏi quan trọng hơn “bao nhiêu tuổi” là “con đã sẵn sàng chưa” và “cách tổ chức có hợp lứa tuổi không”. Phần dưới gợi ý dấu hiệu sẵn sàng, hình thức phù hợp cho từng cấp, đề tài nên chọn và những điều người lớn nên tránh khi đưa tranh biện đến với trẻ nhỏ.

Trẻ nhỏ học được gì từ tranh biện, và chưa nên học gì

Ở tuổi tiểu học, phần có ích nhất của tranh biện là thói quen nói kèm lý do. Khi trẻ nói “con thích nuôi mèo hơn nuôi chó”, người lớn hỏi tiếp “vì sao”, rồi “bạn thích chó sẽ nói gì nhỉ”. Chỉ hai câu hỏi đó đã đặt nền cho tư duy hai phía. Trẻ cũng học được việc chờ đến lượt, giơ tay, nghe bạn nói hết câu, những thứ rất có ích cho sinh hoạt lớp.

Những gì chưa nên đưa vào sớm: luật phức tạp với nhiều vai, câu hỏi xen ngang, bấm giờ gắt, và nhất là việc tuyên bố đội thắng đội thua trước cả lớp. Trẻ dưới mười tuổi dễ hiểu “đội thua” thành “mình kém”, và có em sẽ thu mình lại sau vài lần như thế. Cũng không nên giao cho trẻ nhỏ bảo vệ phía mình không thích quá nhiều lần; ở tuổi này, việc tìm lý do cho chính ý mình đã đủ thử thách.

Ở trung học cơ sở, nhất là từ lớp bảy, phần lớn học sinh đã tách được “ý của mình” và “vai được giao”, nên có thể làm quen với bốc thăm phe. Đây cũng là tuổi các em bắt đầu thích lý sự, nên tranh biện có luật là cách tốt để biến thói quen đó thành kỹ năng có ích.

Dấu hiệu trẻ đã sẵn sàng vào trận có luật

Không có độ tuổi cố định. Trẻ thường sẵn sàng khi có phần lớn các dấu hiệu sau:

  • Nói được hai ba câu liền mạch về một ý mà không cần người lớn gợi từng câu.
  • Tự đưa ra được ít nhất một lý do cho lựa chọn của mình khi được hỏi “vì sao”.
  • Chịu ngồi nghe bạn khác nói khoảng hai phút mà không chen ngang.
  • Không quá buồn khi người khác không đồng ý với mình, hoặc buồn nhưng nhanh lấy lại.
  • Tò mò về những chuyện xung quanh: hỏi vì sao trường có quy định này, vì sao người ta làm thế kia.
  • Hứng thú khi được nói trước nhóm nhỏ, dù có thể còn ngại trước đông người.

Nếu trẻ mới có hai ba dấu hiệu, vẫn tham gia được ở dạng hoạt động nhóm nhỏ không tính kết quả. Không nên ép trẻ vào câu lạc bộ thi đấu chỉ vì bạn bè cùng lớp đã tham gia. Ngược lại, có những em chưa nói trôi nhưng rất thích nghe người khác lý sự; với các em này, cho ngồi xem vài buổi trước khi nói cũng là một cách bắt đầu tốt, miễn là em thấy thoải mái.

Hình thức phù hợp theo từng cấp

Gợi ý dưới đây dành cho giáo viên và phụ huynh muốn tổ chức ở lớp hoặc ở nhà. Thời gian chỉ là tham khảo, có thể điều chỉnh theo sức của từng nhóm.

CấpHình thứcThời lượng mỗi lượtCó công bố thắng thua
Lớp 1–3Chọn một trong hai, nói một lý do; xếp hàng hai bên lớp theo lựa chọnKhoảng nửa phútKhông
Lớp 4–5Hai nhóm nói lý do và hỏi lại nhau một câu; cô giáo tóm ý hai bênMột đến hai phútKhông, chỉ nhận xét điểm hay của mỗi nhóm
Lớp 6–7Trận ngắn hai đội, mỗi đội hai ba người, có bốc thăm pheHai đến ba phútCó thể, kèm nhận xét cụ thể cho cả hai đội
Lớp 8–9Trận theo thể thức đơn giản hoá, có câu hỏi xen ngangBa đến năm phútCó, nếu học sinh đã quen và muốn

Ở mọi cấp, nhận xét nên chỉ ra một điểm làm tốt và một điểm có thể làm tốt hơn cho từng em, không dùng điểm số, không lập bảng xếp hạng cá nhân.

Đề tài nên và không nên chọn cho trẻ nhỏ

Nên chọn đề gần gũi, có lựa chọn rõ. Ví dụ: đi tham quan vườn thú hay bảo tàng thì vui hơn; giờ ra chơi nên dài hơn hay giờ học nên ngắn hơn; học sinh có nên tự chọn chỗ ngồi; mỗi lớp có nên nuôi một chậu cây chung. Những đề này trẻ có trải nghiệm thật, nói được lý do từ chính đời sống của mình.

Nên chọn đề có hai phía đều tử tế. Trẻ nhỏ cần thấy rằng cả hai lựa chọn đều có lý, để không ai cảm thấy bị dồn vào phía “xấu”. Đề kiểu “có nên giúp bạn khi bạn cần” chỉ có một phía đáng bảo vệ, không hợp để tranh biện.

Tránh đề gây tổn thương hoặc quá nặng. Không chọn đề liên quan tới hoàn cảnh gia đình, ngoại hình, bệnh tật, hay so sánh nhóm người. Không chọn đề thời sự gây tranh cãi gay gắt ở người lớn. Trẻ nhỏ chưa có đủ nền để bàn những chuyện này mà không bị ảnh hưởng cảm xúc.

Tránh đề khiến một nhóm học sinh trong lớp bị chỉ mặt. Ví dụ đề về bạn đi học muộn, bạn học kém môn nào đó. Dù không nêu tên, cả lớp sẽ nhìn về một vài bạn. Danh mục Đề tài tranh biện theo cấp học trên Biện Giải có danh sách đề phù hợp từng lứa tuổi.

Vai trò của người lớn: dẫn dắt chứ không cầm trịch

Với trẻ tiểu học, người lớn nên đóng vai người hỏi gợi mở hơn là giám khảo. Những câu như “con nghĩ bạn bên kia sẽ nói gì”, “nếu làm vậy thì ai sẽ vui, ai sẽ không vui” giúp trẻ tự mở rộng suy nghĩ. Tránh sửa câu chữ ngay khi trẻ đang nói, vì trẻ dễ mất mạch và ngại nói tiếp. Ghi lại một hai câu hay của trẻ để khen cụ thể sau đó.

Với học sinh trung học cơ sở, người lớn có thể lùi thêm một bước: giải thích luật, bấm giờ, rồi để các em tự vận hành trận. Phần nhận xét cuối buổi quan trọng nhất. Một nhận xét tốt nói rõ điều gì đã làm được, ví dụ “lý do thứ hai của em có giải thích vì sao, rất rõ”, và gợi ý một việc cho lần sau, ví dụ “lần tới thử đáp lại một câu của đội bạn trước khi nói ý của mình”.

Người lớn cũng cần để ý những em ít nói. Có thể giao cho các em vai ghi chép hoặc vai tóm ý của đội trong vài buổi đầu, rồi dần mời nói một lượt ngắn. Đừng gọi tên bất ngờ trước cả lớp khi em chưa chuẩn bị.

Những điều nên tránh khi cho trẻ học tranh biện sớm

Học sớm có ích hay không phụ thuộc nhiều vào cách tổ chức. Vài điều dễ mắc:

  • Biến hoạt động thành cuộc thi có xếp hạng cá nhân, treo bảng điểm hay khen một em là “giỏi nhất lớp”.
  • Ép trẻ đi thi giải khi trẻ chưa muốn, chỉ vì người lớn muốn có thành tích.
  • Soạn sẵn bài nói cho trẻ học thuộc. Trẻ sẽ đọc lại chữ của người lớn, không học được cách nghĩ.
  • Để giờ luyện tranh biện lấn hết thời gian chơi và nghỉ ngơi của trẻ.
  • So sánh con với bạn cùng câu lạc bộ, hoặc đem kết quả trận ra nói trước họ hàng.
  • Chọn đề người lớn thấy hay nhưng trẻ không có trải nghiệm nào để nói, khiến trẻ chỉ nhắc lại điều nghe được.

Nếu thấy trẻ mệt mỏi, sợ hãi hoặc mất ngủ trước các buổi sinh hoạt, nên tạm dừng và hỏi chuyện con. Tranh biện chỉ có ích khi trẻ thấy vui với việc nghĩ và nói. Một dấu hiệu tốt để tiếp tục là trẻ tự kể lại buổi tập ở nhà và hỏi “lần sau đề gì hả mẹ”.

Một buổi tập mẫu ba mươi phút cho lớp bốn, lớp năm

Giáo viên chủ nhiệm hoặc phụ trách câu lạc bộ có thể dùng khung dưới đây cho buổi làm quen đầu tiên. Đề ví dụ: “Lớp mình nên nuôi cá hay trồng cây ở góc lớp”.

  1. Năm phút đầu: giới thiệu luật đơn giản, giơ tay khi muốn nói, nói một lần không quá một phút, khi bạn nói thì mọi người nghe hết câu.
  2. Năm phút tiếp: mỗi học sinh chọn một bên và đứng sang góc lớp tương ứng. Không có lựa chọn nào sai.
  3. Mười phút: mỗi nhóm bàn với nhau, tìm hai lý do. Giáo viên đi qua từng nhóm, hỏi “vì sao” để các em nói rõ hơn, không gợi sẵn câu trả lời.
  4. Năm phút: mỗi nhóm cử hai bạn nói lý do. Sau đó mỗi nhóm được hỏi lại nhóm kia một câu.
  5. Năm phút cuối: giáo viên nhắc lại ý hay của cả hai bên, hỏi xem có bạn nào đổi ý sau khi nghe không và vì sao. Không công bố nhóm thắng.

Câu hỏi “có bạn nào đổi ý không” là phần đáng giá nhất của buổi. Nó cho trẻ thấy đổi ý vì nghe được lý do hay là điều đáng khen, chứ không phải thua. Sau vài buổi như vậy, có thể thử cho các em bốc thăm bên thay vì tự chọn.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi có thể học tranh biện?

Trẻ tiểu học đã có thể làm quen ở dạng nói lý do cho lựa chọn và nghe bạn có ý khác. Trận có luật, bốc thăm phe và bấm giờ thường hợp hơn từ khoảng lớp sáu, lớp bảy. Mức độ sẵn sàng của từng trẻ quan trọng hơn con số tuổi.

Học sinh lớp 5 có nên vào câu lạc bộ tranh biện không?

Nên nếu câu lạc bộ tổ chức theo kiểu hoạt động nhóm, không xếp hạng và có người hướng dẫn biết khích lệ. Nếu câu lạc bộ thiên về thi đấu với luật phức tạp, nên chờ thêm một hai năm hoặc tham gia ở mức xem và tập nhẹ.

Có nên công bố đội thắng đội thua với học sinh tiểu học không?

Không nên. Trẻ nhỏ dễ hiểu thua là mình kém và có thể thu mình lại. Thay vào đó, người hướng dẫn chỉ ra điểm hay của mỗi nhóm và một điều mỗi nhóm có thể làm tốt hơn lần sau.

Đề tài tranh biện nào hợp với học sinh lớp 6?

Những đề gần với đời sống học đường và gia đình như có nên cho học sinh tự chọn chỗ ngồi, giờ ra chơi nên dài hơn, có nên mặc đồng phục mỗi ngày. Nên tránh đề thời sự gay gắt hoặc đề liên quan tới hoàn cảnh, ngoại hình của học sinh.

Con nhút nhát có nên học tranh biện từ sớm không?

Có thể, nếu bắt đầu ở nhóm nhỏ và vai nhẹ như ghi chép hay tóm ý cho đội. Đừng ép con nói trước đông người khi chưa sẵn sàng. Nhiều trẻ nhút nhát tiến bộ rõ khi được khen cụ thể và được cho thời gian.

Phụ huynh có nên soạn bài nói giúp con không?

Không nên soạn sẵn để con học thuộc. Phụ huynh nên hỏi gợi mở để con tự tìm lý do, rồi nghe con nói thử. Bài do con tự nghĩ, dù còn vụng, giúp con học được cách tư duy hơn bài hay mà người lớn viết hộ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138