BienGiai.comBiện Giải
Luyện tập, câu lạc bộ và giải đấu

Đọc tin tức để có vốn tranh biện: chọn nguồn, ghi chép theo chủ đề

Đọc tin để có vốn tranh biện: chọn nguồn đáng tin, đọc mỗi tin theo bốn câu hỏi, ghi sổ theo chủ đề, hai mươi phút mỗi ngày và cách biến một tin thành ví dụ trên sàn.

Vietnamese high school boy reading on a tablet with a blurred blank display at a breakfast table by an open window, jotting in a small notebook, close side view, fresh morning light

Để có vốn tranh biện từ tin tức, bạn không cần đọc nhiều mà cần đọc đều, từ nguồn đáng tin, và ghi lại theo chủ đề chứ không theo ngày. Mỗi tin đọc xong nên trả lời được bốn câu: chuyện gì thay đổi, vì sao, ai được ai mất, các bên đang bất đồng ở đâu. Một cuốn sổ ghi theo chủ đề sau vài tháng sẽ là kho ví dụ mà bạn dùng được ngay trong mười lăm phút chuẩn bị tại chỗ.

Bài này nói về vai trò của vốn kiến thức trên sàn, cách chọn và kiểm nguồn, cách đọc một tin theo bốn câu hỏi, mẫu sổ tay chủ đề, thói quen hai mươi phút mỗi ngày, cách biến một tin thành ví dụ trong bài nói, và những cái bẫy khi dùng tin tức. Bài dành cho học sinh trung học và sinh viên trong câu lạc bộ tranh biện; cách đọc này cũng có ích cho việc học các môn xã hội.

Vốn kiến thức giúp gì trên sàn tranh biện

Trong mười lăm phút chuẩn bị tại chỗ, đội không có thời gian tra cứu. Điều bạn mang vào phòng là những gì đã có sẵn trong đầu: các bên thường liên quan tới một vấn đề, những cách giải quyết người ta hay đề xuất, những ví dụ đời sống minh hoạ được một cơ chế. Đội có vốn kiến thức tốt không nhất thiết nói nhiều số liệu hơn, mà là đội dựng lập luận nhanh hơn và cụ thể hơn.

Ví dụ, gặp kiến nghị về hạn chế xe cá nhân ở trung tâm thành phố, người có đọc tin về giao thông đô thị sẽ nghĩ ngay tới người bán hàng rong, người lao động đi làm sớm, người cao tuổi, chủ cửa hàng mặt phố, và những cách làm khác như tăng tuyến xe buýt hay phí đỗ xe. Người không đọc thì chỉ nghĩ được tới "tắc đường" và "ô nhiễm", hai ý mà đối phương cũng nghĩ ra.

Vốn kiến thức còn giúp phản bác. Khi đối phương đưa ra một khẳng định nghe có vẻ hợp lý, người có vốn nhận ra ngay điều kiện mà khẳng định đó cần, và hỏi đúng câu. Tuy vậy, kiến thức chỉ là nguyên liệu; giám khảo vẫn đánh giá lập luận được giải thích ra sao. Một ví dụ hay mà không nối vào cơ chế thì cũng chỉ là chuyện kể.

Chọn nguồn và kiểm chứng trước khi tin

Nguồn chính nên là các báo, tạp chí có giấy phép hoạt động, trang thông tin của cơ quan nhà nước khi cần đọc nguyên văn một quy định, và các bài phân tích phổ thông từ trường đại học, viện nghiên cứu. Những nguồn này có người chịu trách nhiệm về nội dung và thường sửa khi sai. Với chủ đề quốc tế, đọc thêm vài nguồn từ các nước khác nhau để thấy một vấn đề được nhìn từ nhiều phía.

Mạng xã hội không phải nguồn, mà là nơi bạn nghe về một chuyện lần đầu. Khi thấy một thông tin đáng dùng trên mạng xã hội, tìm lại nó ở ít nhất một nguồn chính thống trước khi ghi vào sổ. Với những tin gây sốc, có số liệu quá tròn hoặc quá ấn tượng, càng cần kiểm kỹ. Một con số sai nói trên sàn, nếu đối phương bắt được, sẽ làm mất uy tín cả lập luận, đôi khi cả bài nói.

Thói quen nhỏ mà hiệu quả: mỗi khi ghi một số liệu, ghi luôn tên nguồn và thời điểm. Nếu không nhớ nguồn, đừng dùng con số, mà nói theo hướng xu thế như "nhiều thành phố lớn đang gặp tình trạng…". Câu nói theo xu thế ít ấn tượng hơn, nhưng không ai bắt bẻ được, và với giám khảo, sự chính xác đáng giá hơn sự hào nhoáng.

Đọc một tin theo bốn câu hỏi

Chuyện gì thay đổi? Một quy định mới, một xu hướng, một sự việc. Viết lại bằng một câu của mình, không chép tiêu đề. Nếu không viết được một câu rõ, có lẽ bạn chưa hiểu tin đó và nên đọc lại hoặc tìm bài giải thích.

Vì sao thay đổi? Nguyên nhân hoặc lý do mà các bên đưa ra. Đây là phần tập cho bạn tư duy cơ chế: điều gì dẫn tới điều gì. Tin tức thường chỉ nêu ngắn, nên đôi khi bạn phải tự suy và ghi rõ đây là suy luận của mình.

Ai được, ai mất? Liệt kê các nhóm người bị ảnh hưởng, kể cả nhóm ít được nhắc. Đây chính là bản đồ các bên mà bạn sẽ dựng trong phần chuẩn bị kiến nghị. Tập làm điều này với tin tức mỗi ngày, đến khi vào trận bạn làm nó gần như tự động.

Các bên bất đồng ở đâu? Tìm trong tin những ý kiến khác nhau: người ủng hộ nói gì, người lo ngại nói gì. Nếu tin chỉ có một phía, tự hỏi phía còn lại sẽ nói gì. Câu hỏi này luyện cho bạn thói quen nhìn hai phe, cốt lõi của tranh biện.

Sổ tay theo chủ đề: mỗi trang nên ghi gì

Sổ tay theo chủ đề dễ dùng hơn sổ ghi theo ngày, vì trong phòng chuẩn bị bạn cần lật nhanh tới chủ đề của kiến nghị. Mỗi chủ đề một vài trang, gồm các mục sau.

Mục trên trangGhi gìVí dụ giả định (chủ đề giáo dục)
Các bên liên quanNhững nhóm người hay xuất hiện trong chủ đềHọc sinh, phụ huynh, giáo viên, nhà trường, cơ quan quản lý giáo dục, nhà tuyển dụng
Các tranh cãi lớnNhững câu hỏi mà xã hội đang bất đồngHọc thêm có cần thiết không, thi cử nên thay đổi ra sao, công nghệ trong lớp học
Cơ chế hay dùngNhững chuỗi nguyên nhân kết quả đáng nhớÁp lực thi cử dẫn tới học thêm, dẫn tới thiếu thời gian nghỉ
Ví dụ đời sốngTình huống cụ thể, có ghi nguồn nếu là tinMột trường thử bỏ bài tập về nhà một học kỳ, theo một bài báo, ghi tên báo và tháng
Câu hỏi còn bỏ ngỏNhững gì bạn chưa hiểu, cần đọc thêmCác nước khác đánh giá học sinh không bằng điểm số như thế nào

Sổ có thể là giấy hoặc ứng dụng ghi chú trên điện thoại, miễn tìm được nhanh. Nếu giải không cho mang tài liệu vào phòng chuẩn bị, sổ tay vẫn có giá trị: việc ghi và đọc lại đều đặn làm nội dung ở lại trong đầu. Đội có thể chia nhau mỗi người phụ trách vài chủ đề và chia sẻ trang sổ với nhau mỗi tháng.

Thói quen hai mươi phút mỗi ngày

Hai mươi phút là đủ cho hai đến ba tin, đọc kỹ và ghi lại. Chia thành mười phút đọc, mười phút ghi và nói thử. Phần nói thử quan trọng hơn người ta nghĩ: sau khi ghi, nói thành tiếng một phút về tin đó như thể đang dùng nó trong một lập luận. Nói được thì tin đã thành vốn; chỉ đọc thì thường quên sau vài ngày.

Để không đọc lệch, xoay vòng chủ đề theo tuần: một tuần giáo dục và công nghệ, một tuần môi trường và đô thị, một tuần sức khoẻ cộng đồng và kinh tế gia đình. Người hay đọc mảng mình thích sẽ bị bất ngờ khi kiến nghị rơi vào mảng khác. Lịch xoay vòng giúp sổ tay dày đều các chủ đề.

Cuối tuần, dành mười lăm phút đọc lại sổ của tuần, gạch chân hai ba ví dụ đáng nhớ nhất. Mỗi tháng một lần, đọc lại cả sổ và bỏ những tin đã cũ hoặc không còn đúng. Tin tức thay đổi nhanh; một ví dụ đúng cách đây một năm có thể đã sai vì quy định đã đổi, nên luôn tra lại thông tin hiện hành trước khi dùng cho một kiến nghị chuẩn bị trước.

Biến một tin thành ví dụ trong bài nói

Ví dụ trong tranh biện có nhiệm vụ minh hoạ một cơ chế, không phải để khoe là mình đọc nhiều. Trình tự tốt là: nêu cơ chế trước, dùng ví dụ để cho thấy cơ chế đó xảy ra trong thực tế, rồi quay lại tác động. Ví dụ đặt đúng chỗ thường chỉ dài hai ba câu.

Ví dụ giả định: kiến nghị là "trường học nên cấm học sinh dùng điện thoại trong giờ ra chơi". Lập luận phe ủng hộ nói rằng điện thoại làm giảm tương tác trực tiếp giữa học sinh. Một ví dụ tốt là "nhiều bài báo về các trường đã thử thu điện thoại trong giờ ra chơi ghi nhận học sinh quay lại chơi thể thao, trò chuyện nhiều hơn", kèm câu nối "điều đó cho thấy khi bỏ đi thứ thu hút sự chú ý, học sinh tự tìm đến nhau". Nếu không chắc nguồn, nói rõ "theo một số bài báo" thay vì nêu con số.

Tránh ba kiểu dùng tin hay gặp: nêu tên quá nhiều sự kiện mà không giải thích; dùng một trường hợp cá biệt để khẳng định một xu thế chung; dùng tin mà đối phương có thể dễ dàng chỉ ra là đã cũ. Và với những chủ đề nhạy cảm như tôn trọng các nhóm người, đời tư của người thật, tốt nhất không dùng tin về cá nhân cụ thể trên sàn.

Những cái bẫy khi dùng tin tức để chuẩn bị

Đọc tin đều đặn là thói quen tốt, nhưng có vài cái bẫy làm vốn kiến thức thành gánh nặng hoặc gây hại cho bài nói. Để ý những điểm sau:

  • Nhầm tiêu đề với nội dung: tiêu đề thường được viết để thu hút, có khi nói mạnh hơn bài. Ghi chép từ nội dung, không từ tiêu đề.
  • Chỉ đọc nguồn hợp ý mình: nếu mọi tin trong sổ đều ủng hộ một phía, bạn sẽ lúng túng khi bốc phải phe kia. Chủ động tìm bài nêu quan điểm ngược lại.
  • Nhớ con số nhưng quên điều kiện: một số liệu đúng ở một nơi, một thời điểm, có thể không đúng khi áp sang hoàn cảnh khác. Ghi cả phạm vi của con số.
  • Dùng tin về người thật: nói về đời tư hay lỗi lầm của một cá nhân cụ thể trên sàn dễ thành công kích. Dùng xu thế hoặc ví dụ giả định thay thế.
  • Đem chủ đề nhạy cảm vào trận tập: những tin chạm tới tôn trọng các nhóm người hoặc vấn đề gây chia rẽ nên để giáo viên phụ trách quyết định có dùng hay không.
  • Đọc thay cho luyện nói: sổ dày mà ít khi nói thành tiếng thì vốn không chuyển được thành lập luận. Giữ phần nói thử một phút sau mỗi lần ghi.

Cái bẫy cuối cùng là cảm giác phải biết hết mới dám vào trận. Không ai biết hết. Vốn kiến thức chỉ cần đủ để bạn bắt đầu suy luận; phần còn lại là kỹ năng phân tích, thứ bạn tập được trong mọi buổi sinh hoạt.

Câu hỏi thường gặp

Đọc tin tức có giúp tranh biện tốt hơn không?

Có, vì trong thời gian chuẩn bị ngắn bạn chỉ dùng được những gì đã có sẵn: các bên liên quan, cơ chế, ví dụ đời sống. Tuy vậy, giám khảo vẫn đánh giá lập luận được giải thích, nên tin tức chỉ là nguyên liệu, không thay được phần lập luận.

Nên đọc tin ở nguồn nào để chuẩn bị tranh biện?

Nên đọc báo, tạp chí có giấy phép, trang thông tin của cơ quan nhà nước khi cần nguyên văn quy định, và bài phân tích phổ thông của trường đại học, viện nghiên cứu. Mạng xã hội chỉ là nơi nghe tin lần đầu, cần kiểm lại ở nguồn chính thống.

Ghi chép tin tức cho tranh biện như thế nào?

Ghi theo chủ đề chứ không theo ngày. Mỗi chủ đề có các mục: các bên liên quan, các tranh cãi lớn, cơ chế hay dùng, ví dụ đời sống có ghi nguồn, và câu hỏi còn bỏ ngỏ. Cách này giúp lật nhanh khi gặp kiến nghị.

Mỗi ngày nên đọc tin bao lâu để có vốn tranh biện?

Khoảng hai mươi phút cho hai ba tin là đủ: mười phút đọc, mười phút ghi và nói thử một phút về tin đó. Nên xoay vòng chủ đề theo tuần để vốn không bị lệch về mảng mình thích.

Có nên dùng số liệu từ tin tức trong trận tranh biện không?

Chỉ dùng khi bạn nhớ chắc con số và nguồn. Nếu không chắc, nói theo hướng xu thế như nhiều thành phố đang gặp tình trạng này; một con số sai bị bắt được sẽ làm mất uy tín cả lập luận.

Dùng ví dụ từ tin tức trong bài nói thế nào cho đúng?

Nêu cơ chế trước, dùng ví dụ hai ba câu để cho thấy cơ chế xảy ra trong thực tế, rồi quay về tác động. Tránh kể nhiều sự kiện không giải thích và tránh lấy một trường hợp cá biệt làm xu thế chung.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138