Giáo viên đưa được tranh biện vào một tiết bốn mươi lăm phút nếu làm ba việc: chọn kiến nghị bám sát nội dung bài, giao vai cho từng học sinh chứ không chỉ cho vài người nói, và giữ một kịch bản thời gian chặt. Lớp bốn mươi học sinh vẫn làm được, vì không phải ai cũng cần lên bục; người chuẩn bị, người ghi chép, người hỏi và người nhận xét đều đang luyện tư duy phản biện. Cái khó nhất thường không nằm ở học sinh mà ở việc giáo viên kiềm được mong muốn nói hộ.
Bài dành cho giáo viên các môn Ngữ văn, Giáo dục công dân, Lịch sử, Địa lý, Khoa học, Tiếng Anh muốn thử tranh biện như một hoạt động học tập. Nội dung gồm: bài học nào hợp, cách đặt kiến nghị, chia nhóm cho lớp đông, kịch bản một tiết, cách dẫn dắt khi trận lệch hay căng, xử lý học sinh rụt rè và học sinh lấn át, và cách nhận xét mà không chấm điểm hay xếp hạng.
Bài học nào hợp với tranh biện, bài nào không
Tranh biện hợp với những nội dung có ít nhất hai cách nhìn có lý lẽ. Trong Ngữ văn, đó là các bài nghị luận xã hội, những tình huống trong tác phẩm khi nhân vật đứng trước lựa chọn. Trong Giáo dục công dân, đó là các chuẩn mực ứng xử có xung đột giữa hai giá trị, ví dụ trung thực và giữ thể diện cho bạn. Trong Địa lý và Khoa học, đó là các lựa chọn về môi trường, năng lượng, sử dụng tài nguyên. Trong Lịch sử, có thể tranh biện về cách đánh giá một quyết định trong quá khứ nếu đề được đặt cẩn thận, giọng chuẩn mực và bám tài liệu chính thống.
Tranh biện không hợp với nội dung chỉ có một đáp án đúng, như một định lý, một sự kiện đã được xác định, một quy tắc ngữ pháp. Ép những nội dung đó thành hai phe sẽ khiến học sinh nhầm rằng mọi thứ đều chỉ là quan điểm. Nó cũng không hợp với những bài cần học sinh nắm kiến thức nền trước; nếu học sinh chưa biết đủ, trận đấu sẽ thành cuộc nói theo cảm tính.
Thời điểm tốt nhất thường là cuối một chủ đề, khi lớp đã có kiến thức, hoặc đầu chủ đề nếu giáo viên muốn khơi tò mò và chấp nhận trận đấu nông hơn. Một học kỳ ba bốn tiết có tranh biện là vừa; nhiều hơn dễ thành hình thức.
Đặt kiến nghị gắn với nội dung bài
Kiến nghị tốt cho giờ học vừa sức, có hai phía cân bằng và buộc học sinh dùng kiến thức vừa học. Bảng dưới là ví dụ cách chuyển một nội dung bài thành kiến nghị; giáo viên điều chỉnh theo chương trình và lứa tuổi.
| Môn và nội dung | Kiến nghị ví dụ | Kiến thức học sinh phải dùng |
|---|---|---|
| Ngữ văn, đọc hiểu truyện có nhân vật đứng trước lựa chọn | Nhân vật nên chọn ở lại thay vì ra đi | Chi tiết trong văn bản, tâm lý nhân vật, bối cảnh tác phẩm |
| Giáo dục công dân, trung thực trong học tập | Học sinh nên báo với giáo viên khi thấy bạn chép bài | Khái niệm trung thực, trách nhiệm, tình bạn |
| Địa lý, tài nguyên nước | Thành phố nên tính phí nước theo bậc cao hơn với hộ dùng nhiều | Vòng tuần hoàn nước, khan hiếm, phân bổ tài nguyên |
| Khoa học tự nhiên, năng lượng | Trường học nên lắp pin mặt trời thay vì nâng cấp điều hoà | Các dạng năng lượng, chi phí, tác động môi trường |
| Tiếng Anh, chủ đề công nghệ | This house would ban phones during lunch break | Từ vựng chủ đề, mẫu câu nêu ý và phản bác |
Mấy nguyên tắc khi tự đặt: kiến nghị là một câu khẳng định, không phải câu hỏi; có chủ thể rõ (ai làm); hai phe đều có ít nhất hai lập luận đàng hoàng. Một cách thử nhanh là tự viết hai lập luận cho phe yếu hơn; nếu không viết nổi, đề đang lệch. Tránh đề làm tổn thương một nhóm học sinh trong lớp, ví dụ đề về hoàn cảnh gia đình hay ngoại hình.
Chia vai cho một lớp bốn mươi học sinh
Đội nói. Hai đội, mỗi đội ba người. Sáu học sinh này lên trình bày, mỗi người hai đến ba phút. Có thể bốc thăm ai nói, để cả lớp chuẩn bị nghiêm túc vì ai cũng có khả năng được gọi.
Nhóm hậu thuẫn. Mỗi đội có thêm năm sáu học sinh cùng chuẩn bị lập luận, tìm ví dụ, dự đoán phản bác của phe kia. Trong lúc trận diễn ra, nhóm này được chuyền giấy nhắn ý cho đội nói vào giữa các lượt.
Người hỏi từ khán giả. Bốn đến sáu học sinh được giao đặt câu hỏi cho mỗi đội sau các lượt chính, mỗi câu không quá hai mươi giây. Vai này rất hợp với học sinh nhanh nhạy nhưng ngại nói dài.
Người ghi chép. Hai ba học sinh ghi lập luận của hai phe theo dòng, đến cuối tiết đọc lại các điểm tranh chấp chính. Đây là cách tốt để học sinh học kỹ năng nghe.
Người bấm giờ và giám khảo học sinh. Một người bấm giờ, ba người làm giám khảo, mỗi người theo một tiêu chí: lập luận, phản bác, cách nói. Các bạn còn lại là khán giả có phiếu nhận xét ngắn để điền.
Kịch bản một tiết bốn mươi lăm phút
Kịch bản dưới giả định học sinh đã biết kiến nghị từ buổi trước và có ít nhất mười phút chuẩn bị ở nhà hoặc đầu giờ. Nếu chưa, nên tách thành hai tiết: một tiết chuẩn bị, một tiết thi.
| Mốc | Hoạt động | Giáo viên làm gì |
|---|---|---|
| Phút 0–5 | Nhắc kiến nghị, luật nói, giao vai, chỉnh bàn ghế | Đọc chậm kiến nghị, viết lên bảng, kiểm tra ai giữ vai nào |
| Phút 5–13 | Các đội và nhóm hậu thuẫn chốt lập luận | Đi một vòng, hỏi gợi mở, không đưa ý hộ |
| Phút 13–31 | Sáu lượt nói xen kẽ, mỗi lượt khoảng hai phút rưỡi | Đứng phía cuối lớp, ghi lại hai ba điểm để nhận xét |
| Phút 31–36 | Câu hỏi từ khán giả | Điều phối, giữ thời gian, chặn câu hỏi nhắm vào cá nhân |
| Phút 36–41 | Người ghi chép đọc điểm tranh chấp; giám khảo học sinh nói phe nào thuyết phục hơn ở từng tiêu chí và vì sao | Lắng nghe, hỏi thêm "vì sao bạn thấy vậy" |
| Phút 41–45 | Giáo viên tổng kết kiến thức và kỹ năng | Gắn lại với nội dung bài, nêu một điều cả lớp làm tốt, một điều cần tập |
Kịch bản chặt là cách duy nhất để vừa tiết. Nên có một học sinh bấm giờ thật nghiêm, và giáo viên cũng phải giữ phần tổng kết của mình trong bốn phút. Nếu trận đang hay mà sắp hết giờ, cắt phần câu hỏi khán giả chứ đừng cắt phần tổng kết, vì đó là lúc tranh biện được nối lại với bài học.
Dẫn dắt khi trận lệch, căng hoặc đi lạc
Trận lệch là khi một phe áp đảo hoàn toàn, phe kia im lặng hoặc bối rối. Giáo viên có thể cho đội yếu hơn một phút hội ý thêm với nhóm hậu thuẫn trước lượt tiếp theo, hoặc gợi ý cả lớp một câu hỏi mở như "có nhóm người nào chưa được nhắc tới không". Đừng nói lập luận thay cho đội đó, vì học sinh sẽ hiểu rằng giáo viên đứng về phe này.
Trận căng là khi phản bác trượt sang chuyện cá nhân, giọng nói gắt, hoặc khán giả cười chê. Cần dừng ngay, nhắc nội quy một câu ngắn, rồi cho trận tiếp tục. Một câu dùng được: "Tạm dừng một chút. Mình đang phản bác lập luận, không nói về người bạn. Mời bạn nói lại ý vừa rồi theo cách nhắm vào lập luận." Việc dừng sớm quan trọng hơn việc dừng đúng lúc hoàn hảo.
Trận đi lạc là khi hai phe tranh cãi một chi tiết phụ, như tranh luận một con số, mà quên điểm chính của kiến nghị. Sau lượt nói đó, giáo viên nhắc ngắn: "Hai phe đang bất đồng ở điểm nào lớn nhất?" và để người nói tiếp theo tự kéo lại. Câu hỏi gợi mở giữ cho học sinh vẫn làm chủ trận đấu.
Học sinh rụt rè, học sinh lấn át và chuyện nhận xét
Học sinh rụt rè thường sợ nói sai trước lớp. Hãy cho em vai có độ an toàn cao trước: ghi chép, hậu thuẫn, rồi đến hỏi một câu ngắn từ khán giả. Lần sau mới mời lên nói với thời gian ngắn và có giấy ghi ý. Khen cụ thể ngay sau khi em nói xong, ví dụ "câu mở đầu nêu rõ phe mình đứng ở đâu", sẽ giúp em muốn nói lần nữa. Học sinh lấn át thì giao vai cần lắng nghe, như người ghi chép hay giám khảo, để em học cách nghe người khác trọn vẹn.
Về nhận xét, tranh biện trong giờ học không cần và không nên kết thúc bằng điểm số hay thứ hạng cho từng học sinh. Kết quả của trận chỉ là phe nào thuyết phục hơn trong hôm đó, kèm lý do. Với từng em, nhận xét định tính theo tiêu chí là đủ: lập luận có giải thích vì sao chưa, có trả lời phe kia chưa, nói có rõ không. Phiếu tự nhận xét ngắn sau tiết, với hai câu hỏi "mình làm được gì" và "lần sau mình muốn thử gì", giúp học sinh tự soi mà không bị so sánh với bạn.
Nếu nhà trường yêu cầu ghi nhận kết quả hoạt động, giáo viên ghi theo mức tham gia và kỹ năng thể hiện, không công bố trước lớp. Mục tiêu của tiết học là để học sinh nghĩ và nói có lý lẽ, không phải để tìm người giỏi nhất.
Câu hỏi thường gặp
Lớp đông bốn mươi học sinh có tổ chức tranh biện được không?
Được. Chỉ sáu học sinh lên nói, những bạn còn lại giữ vai hậu thuẫn, đặt câu hỏi, ghi chép, bấm giờ và làm giám khảo học sinh. Mỗi vai đều luyện một phần của tư duy phản biện, và giáo viên có thể xoay vai ở các tiết sau.
Một tiết tranh biện bốn mươi lăm phút nên chia thời gian thế nào?
Khoảng năm phút giao vai, tám phút chuẩn bị, mười tám phút cho sáu lượt nói, năm phút câu hỏi khán giả, năm phút giám khảo nhận xét và bốn phút giáo viên tổng kết. Nếu học sinh chưa chuẩn bị trước, nên tách hai tiết.
Giáo viên có nên nói lập luận giúp đội yếu không?
Không nên nói thay, vì học sinh sẽ hiểu giáo viên đứng về một phe. Thay vào đó, cho đội yếu thêm một phút hội ý hoặc đặt câu hỏi mở cho cả lớp như có nhóm người nào chưa được nhắc tới.
Có nên chấm điểm học sinh sau tiết tranh biện không?
Không nên công bố điểm hay xếp hạng từng học sinh. Kết quả trận chỉ là phe nào thuyết phục hơn và vì sao; với từng em, nhận xét định tính theo tiêu chí và phiếu tự nhận xét là đủ để học sinh biết mình cần tập gì.
Chọn kiến nghị cho giờ học như thế nào?
Kiến nghị nên là câu khẳng định có chủ thể rõ, gắn với kiến thức vừa học, hai phe đều có ít nhất hai lập luận đàng hoàng. Tránh đề có một đáp án đúng và đề làm tổn thương một nhóm học sinh trong lớp.
Khi học sinh tranh luận gay gắt, giáo viên xử lý ra sao?
Dừng ngay, nhắc ngắn nội quy là phản bác lập luận chứ không nói về người bạn, rồi mời học sinh nói lại ý theo cách nhắm vào lập luận. Dừng sớm quan trọng hơn chờ thời điểm hoàn hảo.