Lần đầu làm giám khảo tranh biện, bạn chỉ cần làm tốt ba việc: ghi chép đủ để biết mỗi phe đã nói gì và đáp lại gì, quyết định phe nào thuyết phục hơn dựa trên những gì được nói trong phòng, và giải thích quyết định đó sao cho cả hai đội học được điều gì. Bạn không cần biết mọi thể thức hay nhớ mọi thuật ngữ. Điều giám khảo mới hay vấp nhất là để quan điểm riêng hay kiến thức riêng lấn vào quyết định.
Bài này viết cho học sinh khoá trên, sinh viên, giáo viên lần đầu được mời làm giám khảo ở câu lạc bộ hoặc giải giao hữu giữa các trường. Bài đi qua việc chuẩn bị trước trận, cách ghi chép, nguyên tắc người nghe trung bình, trình tự đi tới quyết định, hội ý với giám khảo khác, cấu trúc lời nhận xét và những lỗi giám khảo mới hay mắc. Tiêu chí chính thức luôn là của giải hoặc câu lạc bộ; ở đây là cách làm việc trong khung đó.
Trước trận: chuẩn bị những gì
Đọc lại hướng dẫn giám khảo của giải hoặc câu lạc bộ, dù chỉ một trang. Cần nắm thể thức, thời gian mỗi lượt, luật câu hỏi xen ngang, luật thông tin mới ở lượt cuối, và mẫu phiếu cần điền. Nếu giải có buổi phổ biến cho giám khảo, tham dự đầy đủ; đây là lúc hỏi những câu như "đội nói quá giờ hai mươi giây thì xử lý sao".
Khi biết kiến nghị, dành vài phút nghĩ xem hai phe có thể đi những hướng nào. Mục đích không phải để có quan điểm riêng mà để bạn theo kịp khi đội nói nhanh, và nhận ra khi một phe bỏ qua một điểm hiển nhiên. Đừng tự dựng sẵn "lập luận đúng" rồi chờ xem đội nào nói trúng; giám khảo đánh giá cái được nói ra, không đánh giá mức trùng với ý mình.
Chuẩn bị vật dụng: vài tờ giấy khổ lớn hoặc sổ kẻ ngang, hai ba bút màu khác nhau, đồng hồ nếu không có người bấm giờ riêng. Ngồi ở vị trí nhìn rõ người nói và nghe rõ. Trước khi bắt đầu, giới thiệu ngắn với hai đội, nhắc thời gian và cách ra hiệu, hỏi các đội đã sẵn sàng chưa. Sự bình tĩnh của giám khảo ở phút đầu giúp người nói đầu tiên bớt run.
Ghi chép trong trận: sổ theo dòng của giám khảo
Cách ghi phổ biến là chia giấy thành các cột dọc, mỗi cột một lượt nói theo thứ tự. Khi người nói thứ nhất phe ủng hộ nêu lập luận, bạn ghi vắn tắt vào cột một; khi người nói thứ nhất phe phản đối đáp lại lập luận đó, bạn ghi phần đáp lại vào cột hai, ngang hàng với lập luận gốc, kèm mũi tên. Cuối trận, nhìn theo hàng ngang là thấy mỗi lập luận đã được đáp lại hay bị bỏ qua, được đỡ lại hay để trôi.
Không cần ghi đủ câu. Ghi khẳng định chính, một hai chữ về cơ chế, và tác động. Dùng ký hiệu riêng cho những thứ hay gặp: dấu hỏi cho chỗ thiếu giải thích, dấu sao cho điểm được cân trọng lượng rõ, dấu gạch cho lập luận bị bỏ qua. Dùng một màu cho phe ủng hộ, một màu cho phe phản đối để mắt dễ theo.
Ghi cả câu hỏi xen ngang và câu trả lời nếu nó ảnh hưởng tới lập luận. Một câu hỏi làm lộ lỗ hổng mà người nói không đỡ được là thông tin quan trọng khi ra quyết định. Ngoài phần nội dung, ghi một hai nhận xét ngắn về cách nói ở lề giấy, để dùng khi góp ý cho từng người; nhưng đừng để phần này lấn phần theo dõi lập luận.
Người nghe trung bình có hiểu biết: bỏ kiến thức riêng sang một bên
Nhiều thể thức hướng dẫn giám khảo nghe như một người trưởng thành có hiểu biết thông thường, đọc báo hằng ngày, không chuyên sâu lĩnh vực nào và không có thiên kiến về kiến nghị. Nguyên tắc này có hai hệ quả. Thứ nhất, bạn không được tự bổ sung lập luận cho một phe, dù bạn biết phe đó lẽ ra nên nói gì. Thứ hai, bạn không được dùng hiểu biết chuyên môn của mình để bác một lập luận mà phe kia chưa bác.
Ví dụ giả định: phe ủng hộ nói rằng một chính sách sẽ làm giảm tắc đường, bạn là sinh viên ngành giao thông và biết có nghiên cứu cho thấy điều ngược lại. Nếu phe phản đối không nêu, bạn vẫn phải coi lập luận đó đứng vững ở mức nó được giải thích. Bạn chỉ được đánh giá lập luận yếu nếu chính nó thiếu cơ chế hoặc phi lý với một người hiểu biết thông thường.
Ngoại lệ là những điều sai hiển nhiên hoặc đi ngược quy định ứng xử của giải. Điều lệ thường hướng dẫn cách xử lý trường hợp này; nếu chưa rõ, hỏi trưởng ban giám khảo. Còn quan điểm riêng của bạn về kiến nghị thì để ở ngoài phòng; nhiều giám khảo giỏi còn tập thói quen tự hỏi "nếu mình tin điều ngược lại, mình có quyết định khác không".
Đi từ điểm tranh chấp tới quyết định
Sau trận, đừng vội hỏi "phe nào hay hơn". Hãy đi theo trình tự để quyết định có lý do rõ ràng:
- Nhìn sổ ghi theo hàng ngang, liệt kê hai đến ba điểm tranh chấp chính, tức những câu hỏi lớn mà hai phe đã đối đầu nhau, ví dụ "chính sách này có thực sự giảm thời gian dùng điện thoại không" và "nếu có, điều đó có đáng đánh đổi quyền tự chủ của học sinh không".
- Với mỗi điểm tranh chấp, xem phe nào thắng ở điểm đó: phe nào giải thích rõ hơn, đáp lại phe kia trực tiếp hơn, và trụ được trước phản bác.
- Xem phe nào chỉ ra được điểm tranh chấp nào quan trọng hơn. Nếu không phe nào cân trọng lượng, bạn tự cân ở mức một người nghe hiểu biết thông thường, nhưng nên nói rõ việc đó trong nhận xét.
- Gộp lại thành quyết định: phe thắng là phe thắng được điểm tranh chấp quan trọng nhất, hoặc thắng nhiều điểm có trọng lượng hơn.
- Viết một câu tóm quyết định trước khi điền phiếu, ví dụ "phe phản đối thắng vì chứng minh được lợi ích của phe ủng hộ khó xảy ra, trong khi cái giá về quyền tự chủ thì chắc chắn".
Nếu giải yêu cầu điền điểm cá nhân theo thang của họ, điền sau khi đã có quyết định trận, theo đúng hướng dẫn giải, và giữ điểm khớp với quyết định. Ở câu lạc bộ và trận tập trong trường, chỉ cần nói phe nào thuyết phục hơn và vì sao; không cần chấm điểm hay xếp thứ tự từng người.
Hội ý với giám khảo khác và nhận xét bằng lời
Khi có nhiều giám khảo, mỗi người thường tự có quyết định trước rồi mới hội ý. Trong hội ý, nói lý do theo điểm tranh chấp chứ không theo cảm giác. Nếu bất đồng, lắng nghe người kia đã ghi được gì mà mình bỏ sót. Đổi ý vì được thuyết phục là chuyện tốt; đổi ý chỉ vì người kia nhiều kinh nghiệm hơn thì không. Cách đi tới quyết định chung, đồng thuận hay biểu quyết, tuỳ luật giải.
Lời nhận xét bằng lời nên ngắn và có cấu trúc. Mở đầu bằng quyết định, rồi giải thích theo các điểm tranh chấp, cuối cùng mỗi phe một hai gợi ý cụ thể để làm tốt hơn. Ví dụ: "Trận này phe ủng hộ thắng. Điểm tranh chấp lớn nhất là học sinh có tự điều chỉnh được thời gian dùng điện thoại không. Phe ủng hộ đưa ra cơ chế thói quen và áp lực bạn bè, phe phản đối đáp lại nhưng chưa giải thích vì sao học sinh tự điều chỉnh được. Gợi ý cho phe phản đối: lượt hai cần đáp thẳng vào cơ chế áp lực bạn bè thay vì nói chung về quyền tự do."
Giữ giọng tôn trọng với cả hai đội, nói về lập luận chứ không nói về người. Nhận xét không nên dài hơn lượt nói dài nhất của trận; nhận xét quá dài làm người nghe mất ý chính.
Lỗi giám khảo mới hay mắc
Bị cuốn theo giọng nói hay. Một người nói trôi chảy, tự tin dễ tạo ấn tượng thắng. Hãy quay lại sổ ghi chép: điều họ nói có được giải thích và có đáp lại đối phương không.
Thưởng cho lập luận mình thích. Lập luận trùng với quan điểm riêng dễ được chấm "rõ ràng" hơn thực tế. Tự hỏi nếu phe kia nói đúng lập luận đó, mình có đánh giá giống vậy không.
Quyết định theo số lượng ý. Phe nói nhiều ý chưa chắc thắng. Một lập luận được phát triển sâu và đứng vững trước phản bác thường nặng hơn năm ý nêu lướt.
Bỏ quên lượt cuối. Mệt mỏi làm giám khảo ghi lượt tổng kết sơ sài, trong khi đó là lượt cân trọng lượng. Giữ sự tập trung đến tiếng gõ bàn cuối cùng.
Nhận xét quá chung. Câu như "cần tự tin hơn" hay "lập luận chưa chặt" không giúp người nghe. Chỉ ra chỗ cụ thể, kèm một cách sửa.
Làm giám khảo cho trận của học sinh nhỏ tuổi
Trận của học sinh tiểu học và đầu cấp trung học cơ sở cần một cách làm mềm hơn. Các em thường chưa phản bác trực tiếp được, lập luận còn dựa nhiều vào ví dụ đời thường, và thời gian nói ngắn. Giám khảo vẫn quyết định phe nào thuyết phục hơn, nhưng nên đặt trọng tâm vào việc các em có nêu được lý do cho ý mình không, có nghe và nhắc lại được ý của bạn phe kia không.
Lời nhận xét cho lứa tuổi này nên bắt đầu bằng điều các em đã làm được, dùng từ ngữ đơn giản, và chỉ đưa một gợi ý cho cả đội thay vì cho từng em. Tránh dùng thuật ngữ như cơ chế, trọng lượng nếu các em chưa học; thay bằng câu hỏi như "vì sao điều đó xảy ra" hay "điều nào quan trọng hơn". Không công bố thứ hạng cá nhân và không so sánh em này với em khác trước lớp.
Nếu ban tổ chức cho phép, giám khảo có thể hỏi các em một hai câu sau trận để hiểu ý các em định nói. Với trẻ nhỏ, đây là phần học được nhiều nhất của cả buổi, vì các em được người lớn lắng nghe nghiêm túc ý kiến của mình.
Câu hỏi thường gặp
Lần đầu làm giám khảo tranh biện cần chuẩn bị gì?
Đọc hướng dẫn giám khảo của giải hoặc câu lạc bộ, nắm thể thức, thời gian, luật câu hỏi xen ngang và mẫu phiếu. Mang giấy khổ lớn, bút hai màu và nghĩ trước các hướng hai phe có thể đi để theo kịp trận.
Giám khảo tranh biện ghi chép như thế nào?
Chia giấy thành các cột, mỗi cột một lượt nói, ghi phần đáp lại ngang hàng với lập luận gốc kèm mũi tên. Cuối trận nhìn theo hàng ngang sẽ thấy lập luận nào được đáp lại, lập luận nào bị bỏ qua.
Giám khảo có được dùng kiến thức riêng để đánh giá không?
Thường là không. Nhiều thể thức hướng dẫn giám khảo nghe như một người hiểu biết thông thường, không tự bổ sung lập luận cho phe nào và không dùng hiểu biết chuyên môn để bác điều phe kia chưa bác.
Giám khảo quyết định phe thắng dựa vào đâu?
Dựa vào các điểm tranh chấp chính: phe nào thắng ở từng điểm và điểm nào quan trọng hơn. Phe thắng được điểm tranh chấp nặng nhất, hoặc nhiều điểm có trọng lượng hơn, thường là phe được quyết định thắng.
Nhận xét sau trận tranh biện nên dài bao lâu?
Không nên dài hơn lượt nói dài nhất của trận. Mở đầu bằng quyết định, giải thích theo điểm tranh chấp, rồi mỗi phe một hai gợi ý cụ thể, giữ giọng tôn trọng và nói về lập luận chứ không nói về người.
Giám khảo mới hay mắc lỗi gì?
Hay bị cuốn theo giọng nói hay, thưởng cho lập luận trùng quan điểm riêng, quyết định theo số lượng ý, ghi sơ sài lượt cuối và nhận xét quá chung chung. Bám sổ ghi chép là cách hạn chế phần lớn các lỗi này.