BienGiai.comBiện Giải
Dựng lập luận

Lập luận nguyên tắc và lập luận thực tiễn: khi nào dùng loại nào

Lập luận nguyên tắc dựa vào quyền và sự công bằng, lập luận thực tiễn dựa vào hậu quả. Cách dựng từng loại, chọn theo dạng kiến nghị và ghép cả hai trong một đội.

High school debate team of three seated around a round table in a quiet school hall at dusk, one student pointing between two stacks of blank cards, low angle, amber lamps

Lập luận nguyên tắc chứng minh một việc nên hay không nên làm vì nó đúng hay sai về mặt quyền, công bằng hoặc trách nhiệm, bất kể kết quả ra sao. Lập luận thực tiễn chứng minh một việc nên làm vì nó dẫn tới kết quả tốt hơn cho con người. Đội tranh biện mạnh thường có cả hai loại, và biết loại nào nên đi trước tuỳ dạng kiến nghị.

Phần dưới giải thích cách dựng từng loại, bảng chọn theo dạng kiến nghị, cách ghép hai loại trong một đội, một ví dụ về kiến nghị kiểu tóc học sinh, và những lỗi khiến lập luận nguyên tắc nghe như khẩu hiệu.

Hai loại lập luận khác nhau ở câu hỏi gốc

Lập luận thực tiễn xuất phát từ câu hỏi "làm vậy thì chuyện gì xảy ra". Nó so sánh kết quả: thế giới có kiến nghị tốt hơn hay tệ hơn thế giới không có kiến nghị, tính theo sức khoẻ, an toàn, cơ hội, thời gian của con người. Phần lớn lập luận của người mới thuộc loại này, vì nó gần với cách nghĩ đời thường: muốn biết một việc có nên làm không thì nhìn xem nó mang lại gì.

Lập luận nguyên tắc xuất phát từ câu hỏi khác: "ai có quyền quyết định việc này" hoặc "làm vậy có công bằng không". Nó không cần chứng minh kết quả tốt hơn. Nó lập luận rằng có những việc ta không được làm với con người dù kết quả có tốt, hoặc có những việc con người được quyền tự làm dù kết quả không như ý người khác. Ví dụ: một học sinh có quyền chọn kiểu tóc của mình, kể cả khi kiểu tóc đó không giúp ích gì cho việc học.

Hai loại lập luận này đối đáp với nhau theo cách đặc biệt. Phe dùng nguyên tắc thường nói: "Kể cả nếu phe bạn đúng về kết quả, việc này vẫn sai vì nó vi phạm quyền X." Phe dùng thực tiễn thường đáp: "Quyền X không tuyệt đối, khi cái giá về kết quả quá lớn thì giới hạn quyền là chính đáng." Hiểu được cuộc đối đáp này giúp bạn biết khi nào lập luận của mình cần một lớp bảo vệ thứ hai.

Dựng lập luận nguyên tắc: quyền, công bằng và vai trò

Lập luận nguyên tắc tốt có ba bước. Bước một, nêu rõ nguyên tắc: một người có quyền quyết định những việc chủ yếu ảnh hưởng tới chính họ. Bước hai, giải thích vì sao nguyên tắc đó đáng được tôn trọng: vì tự quyết là cách con người học trách nhiệm, vì người khác không hiểu nhu cầu của ta bằng chính ta, vì tôn trọng tự quyết là nền của sự tin cậy giữa người với người. Bước ba, cho thấy kiến nghị chạm vào nguyên tắc đó ra sao: quy định kiểu tóc là nhà trường quyết thay học sinh một việc chủ yếu thuộc về bản thân các bạn.

Ngoài quyền tự quyết, các nguyên tắc hay gặp trong tranh biện học đường gồm: công bằng, nghĩa là những người như nhau được đối xử như nhau; trách nhiệm, nghĩa là người gây ra hậu quả phải chịu phần lớn chi phí; và vai trò, nghĩa là một tổ chức chỉ nên quyết những việc thuộc nhiệm vụ của mình. Với kiến nghị về nhà trường, câu hỏi vai trò rất mạnh: nhiệm vụ của trường là dạy học và giữ an toàn, vậy kiểu tóc có liên quan tới nhiệm vụ đó không?

Điểm khó của lập luận nguyên tắc là nó dễ bị coi là trừu tượng. Để tránh, hãy luôn gắn nguyên tắc với một tình huống cụ thể mà người nghe cảm được. Nói "quyền tự quyết" thì trừu tượng; nói "một bạn lớp mười một bị yêu cầu cắt tóc ngay trong giờ ra chơi trước mặt cả lớp, chỉ vì tóc dài quá một phân so với quy định" thì người nghe hiểu ngay nguyên tắc đó bị chạm vào ra sao.

Dựng lập luận thực tiễn: kết quả, chi phí và người chịu

Lập luận thực tiễn có khung quen thuộc: khẳng định, cơ chế, tác động. Điều cần nhớ là lập luận thực tiễn luôn mang tính so sánh. Không đủ khi nói kiến nghị mang lại điều tốt; bạn phải cho thấy điều tốt đó lớn hơn điều xấu mà kiến nghị gây ra, hoặc lớn hơn điều tốt mà hiện trạng đang có. Phe phản đối với kiến nghị kiểu tóc có thể lập luận thực tiễn rằng quy định thống nhất giảm thời gian giáo viên phải nhắc nhở, giảm so bì giữa học sinh, giữ không khí học tập.

Lập luận thực tiễn mạnh khi cơ chế chặt và tác động được nói bằng thước đo cụ thể. Nó yếu khi dựa vào phỏng đoán khó kiểm, như "học sinh để tóc tự do sẽ mất tập trung". Phe ủng hộ chỉ cần hỏi: cơ chế nào khiến kiểu tóc làm mất tập trung, và có cách nào kiểm được điều đó không. Vì thế khi dựng lập luận thực tiễn, hãy chọn những hệ quả có cơ chế dễ hình dung, như thời gian giáo viên phải dành cho việc kiểm tra, hay cảm giác bị soi xét của học sinh.

Lập luận thực tiễn còn có lợi thế là dễ cân trọng lượng. Giám khảo có thể so trực tiếp: bên này nói về thời gian giảng dạy bị mất, bên kia nói về áp lực tâm lý của học sinh; cái nào nhiều người hơn, nặng hơn, chắc chắn hơn. Đó là lý do nhiều đội ưu tiên lập luận thực tiễn khi kiến nghị có hậu quả rõ ràng và đo đếm được.

Chọn loại lập luận theo dạng kiến nghị

Không có quy tắc cứng, nhưng bảng dưới là điểm khởi đầu hữu ích khi bạn chỉ có mười lăm phút chuẩn bị.

Dạng kiến nghịVí dụLoại nên đi trướcLý do
Chính sách về hành vi cá nhânCấm học sinh dùng điện thoại giờ ra chơiNguyên tắc, rồi thực tiễnCâu hỏi gốc là ai có quyền quyết
Chính sách công có chi phí lớnMiễn phí xe buýt cho học sinhThực tiễnGiám khảo muốn biết kết quả có đáng chi phí không
Kiến nghị giá trịThành tích thi cử được coi trọng quá mứcNguyên tắc kèm thực tiễn minh hoạCần chuẩn để cân, kết quả làm ví dụ
Kiến nghị về phân bổNgân sách trường nên dành nhiều hơn cho thể thaoThực tiễn, thêm công bằngSo sánh lợi ích giữa các nhóm học sinh
Kiến nghị về vai trò tổ chứcNhà trường nên quản lý hoạt động mạng của học sinhNguyên tắc về vai tròCâu hỏi gốc là việc đó có thuộc nhiệm vụ không

Cột "loại nên đi trước" chỉ là gợi ý. Có những trận mà đối phương đã chiếm hết phần thực tiễn bằng một cơ chế rất chặt, lúc đó chuyển sang tầng nguyên tắc là cách mở ra một mặt trận mới. Ngược lại, khi đối phương nói nguyên tắc rất hay nhưng bỏ trống hậu quả, đánh mạnh vào thực tiễn khiến lập luận của họ trông xa rời đời sống.

Một câu hỏi giúp chọn nhanh: nếu kết quả của kiến nghị hoàn toàn tốt, có ai vẫn phản đối không? Nếu có, và lý do của họ là quyền hay công bằng, thì kiến nghị này cần lập luận nguyên tắc.

Ghép hai loại trong một đội và trong một bài nói

Đội ba người thường chia lập luận để có cả hai loại. Người nói thứ nhất mở bằng lập luận nguyên tắc, đặt nền cho câu hỏi ai có quyền quyết. Người nói thứ hai đưa lập luận thực tiễn, cho thấy kể cả nếu bỏ qua nguyên tắc thì kết quả vẫn nghiêng về phe mình. Cách sắp xếp này tạo ra hai lớp bảo vệ: đối phương phải đánh đổ cả hai mới thắng.

Câu nối giữa hai lớp rất quan trọng. Một mẫu hay dùng: "Phe chúng mình tin kiến nghị sai về nguyên tắc. Nhưng kể cả nếu phe bạn không đồng ý với nguyên tắc đó, thì về thực tiễn, kiến nghị vẫn gây hại nhiều hơn lợi." Câu kiểu "kể cả nếu" cho giám khảo thấy đội đã nghĩ tới mọi hướng, và nó buộc đối phương phải trả lời ở cả hai tầng.

Cần tránh việc hai lớp mâu thuẫn nhau. Nếu lập luận nguyên tắc nói "học sinh có quyền tự quyết hoàn toàn với ngoại hình", còn lập luận thực tiễn lại nói "quy định chỉ nên áp dụng trong giờ thể dục vì lý do an toàn", đối phương sẽ chỉ ra ngay: vậy phe bạn chấp nhận nhà trường can thiệp vào ngoại hình hay không? Trước khi lên sàn, đội nên đọc lại hai lập luận cạnh nhau và kiểm xem chúng có cùng hướng.

Ví dụ: kiến nghị về kiểu tóc học sinh

Kiến nghị ví dụ: "Nhà trường không nên quy định kiểu tóc của học sinh". Phe ủng hộ, lập luận nguyên tắc: "Kiểu tóc là việc chủ yếu ảnh hưởng tới chính học sinh, không làm hại ai khác. Nhà trường có nhiệm vụ dạy học và giữ an toàn; kiểu tóc không thuộc hai nhiệm vụ đó. Khi một tổ chức quyết thay cá nhân những việc ngoài nhiệm vụ của mình, nó dạy học sinh rằng sự tự quyết có thể bị lấy đi mà không cần lý do. Đó là bài học sai mà nhà trường không nên dạy."

Phe ủng hộ, lập luận thực tiễn: "Kể cả nếu bỏ qua nguyên tắc, quy định kiểu tóc tốn thời gian của giáo viên cho việc kiểm tra, tạo ra những lần nhắc nhở trước lớp khiến học sinh xấu hổ, và làm hỏng quan hệ giữa thầy cô với học sinh. Thời gian và sự tin cậy đó nên được dành cho việc dạy học." Phe phản đối có thể đáp bằng nguyên tắc về vai trò của nhà trường trong giáo dục nề nếp, và bằng thực tiễn về giảm so bì, giữ sự đồng đều trong môi trường tập thể.

Để ý rằng không bên nào cần số liệu để lập luận. Các ví dụ minh hoạ đều là tình huống mà học sinh và giáo viên tự hình dung được. Đây cũng là kiến nghị phù hợp cho buổi luyện đầu tiên về hai loại lập luận, vì nó gần gũi, không nhạy cảm và cả hai phía đều có lý lẽ thật. Khi luyện, giáo viên nên cho mỗi bạn lần lượt dựng cả bốn lập luận: nguyên tắc và thực tiễn cho cả hai phe.

Lỗi hay gặp với lập luận nguyên tắc

Lập luận nguyên tắc của người mới thường hỏng theo vài kiểu quen thuộc.

  • Nêu nguyên tắc mà không giải thích vì sao nó đáng tôn trọng, nghe như khẩu hiệu.
  • Coi nguyên tắc là tuyệt đối, không trả lời được câu "vậy có trường hợp nào được giới hạn không".
  • Không chỉ ra kiến nghị chạm vào nguyên tắc ở điểm nào, để giám khảo tự nối.
  • Dùng từ ngữ lớn như "tự do", "nhân quyền" cho những việc nhỏ, khiến lập luận bị coi là phóng đại.
  • Quên rằng phe kia cũng có nguyên tắc, như trách nhiệm của tổ chức với tập thể, và không cân hai nguyên tắc với nhau.

Cách sửa chung là luôn chuẩn bị sẵn câu trả lời cho câu hỏi "nguyên tắc của bạn dừng ở đâu". Nói được giới hạn của nguyên tắc, ví dụ "tự quyết với ngoại hình dừng lại ở chỗ gây nguy hiểm trong phòng thí nghiệm", khiến lập luận đáng tin hơn chứ không yếu đi, vì nó cho thấy bạn đã cân nhắc chứ không chỉ hô to.

Câu hỏi thường gặp

Lập luận nguyên tắc trong tranh biện là gì?

Đó là lập luận chứng minh một việc đúng hay sai dựa trên quyền, sự công bằng, trách nhiệm hoặc vai trò, mà không cần dựa vào kết quả. Ví dụ, một người có quyền quyết định những việc chủ yếu ảnh hưởng tới chính mình, kể cả khi người khác cho rằng quyết định đó chưa tốt.

Lập luận thực tiễn khác lập luận nguyên tắc thế nào?

Lập luận thực tiễn dựa trên hậu quả, so sánh xem thế giới có kiến nghị tốt hơn hay tệ hơn thế giới không có kiến nghị. Lập luận nguyên tắc hỏi việc đó có đúng, có công bằng không, bất kể kết quả. Hai loại thường bổ sung cho nhau trong một đội.

Kiến nghị nào nên dùng lập luận nguyên tắc?

Những kiến nghị về hành vi cá nhân, về việc ai có quyền quyết định, hoặc về vai trò của một tổ chức thường cần lập luận nguyên tắc. Một câu hỏi để kiểm là nếu kết quả hoàn toàn tốt, có ai vẫn phản đối vì lý do quyền hay công bằng không.

Một đội có nên dùng cả hai loại lập luận không?

Nên, vì hai loại tạo ra hai lớp bảo vệ. Câu nối kiểu kể cả nếu bạn không đồng ý về nguyên tắc thì về thực tiễn kiến nghị vẫn có lợi buộc đối phương phải đánh đổ cả hai tầng. Chỉ cần kiểm kỹ để hai lập luận không mâu thuẫn nhau.

Làm sao để lập luận nguyên tắc không nghe như khẩu hiệu?

Giải thích vì sao nguyên tắc đáng được tôn trọng, gắn nó với một tình huống cụ thể người nghe cảm được, và nói rõ giới hạn của nguyên tắc. Tránh dùng từ ngữ quá lớn cho những việc nhỏ trong đời sống học đường.

Khi đối phương dùng nguyên tắc, nên đáp lại thế nào?

Có ba hướng: chỉ ra nguyên tắc đó không tuyệt đối và có giới hạn, đưa ra một nguyên tắc đối trọng như trách nhiệm với tập thể, hoặc cho thấy cái giá thực tiễn quá lớn để nguyên tắc được ưu tiên. Hướng nào phù hợp tuỳ vào kiến nghị và các lập luận đã có trên sàn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138