BienGiai.comBiện Giải
Thể thức và luật thi

Lỗi phạm luật hay gặp trong trận tranh biện của học sinh và cách tránh

Những lỗi phạm luật học sinh hay mắc: quá giờ, định nghĩa lách, ý mới ở lượt cuối, hỏi xen ngang sai lúc, dùng thiết bị khi chuẩn bị, công kích cá nhân.

A Vietnamese teacher crouching beside a small group of students at classroom desks, gently pointing at a hand-held stopwatch, students nodding, warm afternoon light, three-quarter view from behind

Lỗi phạm luật hay gặp nhất ở học sinh là nói quá giờ, định nghĩa kiến nghị theo kiểu lách, đưa ý mới ở lượt cuối, hỏi xen ngang sai lúc, dùng thiết bị hoặc nhận trợ giúp trong giờ chuẩn bị, và công kích người thay vì lập luận. Phần lớn lỗi không đến từ cố ý mà từ chưa đọc kỹ điều lệ, hoặc mang thói quen từ một giải sang giải khác.

Bài dưới đi qua từng nhóm lỗi: nó là gì, vì sao bị coi là phạm luật, giám khảo hay ban tổ chức thường xử lý ra sao, và cách tránh. Mức xử lý cụ thể khác nhau giữa các giải; luôn đọc điều lệ của giải mình dự. Bài viết để học sinh và giáo viên chuẩn bị, không nhằm phán xét ai.

Nhóm lỗi về thời gian

Nói quá giờ là lỗi dễ thấy nhất. Đa số giải cho thêm khoảng mười lăm đến hai mươi giây sau hiệu báo hết giờ để kết câu. Quá khoảng đó, giám khảo được dặn không tính phần nói thêm, có giải trừ điểm cách nói hoặc chiến thuật. Người mới hay quá giờ vì dồn phần quan trọng vào cuối, rồi cố nói cho xong. Cách tránh: nói phần quan trọng nhất trước, tập bài nói xong trước giờ khoảng mười giây, và nhìn người bấm giờ ở mốc còn một phút.

Nói quá ngắn không phải lỗi luật, nhưng bỏ phí thời gian. Ngồi xuống khi còn hai phút là để phía kia không bị đáp lại những gì họ vừa nói.

Dùng thời gian chuẩn bị quá mức ở các thể thức có quỹ chuẩn bị chung (Karl Popper, Public Forum, Lincoln-Douglas). Khi hết quỹ, người nói phải lên ngay; xin thêm là phạm luật. Cách tránh: một người trong đội giữ việc theo dõi quỹ thời gian, báo cho đồng đội trước mỗi lượt.

Một chi tiết hay bị quên: ở nhiều thể thức, câu hỏi xen ngang được tính vào thời gian của người đang nói. Nhận ba bốn câu hỏi rồi bị quá giờ là lỗi của người nói, không phải của người hỏi.

Định nghĩa lách và định nghĩa tự hiển nhiên

Phe mở màn có quyền định nghĩa kiến nghị, nhưng định nghĩa phải hợp lý, nằm trong cách hiểu thông thường của người đọc kiến nghị. Hai kiểu sai hay gặp. Định nghĩa lách (có nơi gọi là “squirrel”) là kéo kiến nghị sang một chủ đề khác mà đội đã chuẩn bị sẵn, hoặc thu hẹp đến mức phía kia không còn gì để nói. Ví dụ kiến nghị về cấm điện thoại trong trường, phe ủng hộ định nghĩa “trường” chỉ là phòng thi. Định nghĩa tự hiển nhiên là định nghĩa khiến kiến nghị đúng hiển nhiên, không thể phản đối, ví dụ định nghĩa “bài tập về nhà” chỉ gồm những bài có hại.

Khi gặp định nghĩa như vậy, phe phản đối nên chỉ ra ngắn gọn ở lượt đầu của mình vì sao nó không hợp lý, đưa ra cách hiểu hợp lý hơn, rồi vẫn tranh luận theo cách hiểu hợp lý (và nếu cần, đáp cả theo định nghĩa của phe kia). Giám khảo thường không thưởng cho định nghĩa lách, nhưng cũng không thưởng cho đội chỉ dành cả lượt để phàn nàn về định nghĩa.

Cách tránh khi bạn là phe mở màn: tự hỏi “một người đọc kiến nghị này lần đầu có hiểu như mình không?” và “phía kia còn ít nhất hai ba lập luận hợp lý để nói không?”. Nếu một trong hai câu trả lời là không, hãy định nghĩa lại.

Nhóm lỗi trong lúc trận diễn ra

Hỏi xen ngang trong thời gian được bảo vệ. Đứng lên ở phút đầu hoặc phút cuối, hoặc trong lượt tổng kết. Người bấm giờ hay người chủ trì thường nhắc ngay. Cách tránh: nghe hiệu gõ bàn báo bắt đầu khoảng được hỏi.

Hỏi xen ngang quá dài hoặc dồn dập. Nói nửa phút, hoặc cả đội thay nhau đứng lên liên tục. Có thể bị coi là quấy rối. Cách tránh: mỗi câu khoảng mười lăm giây, mỗi người đứng lên một hai lần mỗi lượt.

Ý mới ở lượt cuối. Người chốt hoặc người tổng kết mở hướng lập luận mới. Thường bị giám khảo bỏ qua. Cách tránh: lượt cuối chỉ dùng những gì đã có trong ghi chép trận.

Đội khép lại phản lại đội mở màn cùng phe. Ở nghị viện Anh, nói mâu thuẫn với đồng minh bị đánh giá rất thấp. Cách tránh: phần mở rộng phải bổ sung, không phủ nhận.

Nhắc bài thành tiếng. Đồng đội thì thầm nhắc khi người kia đang nói. Một số thể thức cho chuyền giấy, gần như không thể thức nào cho nói thành tiếng. Cách tránh: thống nhất tín hiệu chuyền giấy trước, nếu giải cho phép.

Đọc nguyên văn bài viết sẵn. Không phải luật cấm ở mọi nơi, nhưng thường bị đánh giá thấp phần cách nói, nhất là với kiến nghị chuẩn bị trước.

Nhóm lỗi trong giờ chuẩn bị

Với kiến nghị công bố tại chỗ, phần lớn giải quy định đội chỉ chuẩn bị với nhau, không có người hướng dẫn, không thiết bị có mạng. Lỗi hay gặp: mở điện thoại tra cứu “chỉ một chút”, nhắn tin hỏi thầy cô, hay để người hướng dẫn đứng ngoài cửa trao đổi qua cửa sổ. Đây là lỗi nặng, có giải xử thua trận hoặc loại đội. Cách tránh đơn giản nhất: trước giờ chuẩn bị, cả đội gom điện thoại, tắt nguồn và để vào túi chung hoặc giao cho ban tổ chức nếu giải có quy định.

Một số giải cho mang tài liệu in sẵn nhất định (từ điển giấy, tập ghi chép chung của đội); một số chỉ cho giấy trắng. Mang nhầm loại tài liệu không được phép là phạm luật dù không cố ý. Cách tránh: đọc dòng về tài liệu trong điều lệ, chuẩn bị đúng.

Với kiến nghị chuẩn bị trước, người hướng dẫn được giúp trong thời gian chuẩn bị dài ngày, nhưng thường không được trao đổi với đội trong trận. Giáo viên dẫn đội cũng cần biết rõ luật này, vì đôi khi chính người lớn vô tình phạm luật thay học sinh.

Nhóm lỗi về ứng xử: phần quan trọng nhất

Tranh biện là tranh luận về ý, không phải về người. Các giải ngày nay đều có quy định ứng xử, thường cấm: công kích cá nhân (nói về ngoại hình, giọng nói, vùng miền, hoàn cảnh gia đình của người nói phía kia), chế giễu (cười to, lắc đầu, làm điệu bộ khi đối phương đang nói), ví dụ gây tổn thương một nhóm người (theo giới, dân tộc, khuyết tật, hoàn cảnh), và gây áp lực với giám khảo sau trận.

Lỗi ứng xử ở học sinh thường đến từ hứng lên trong trận, không phải ác ý. Một câu đùa “bạn bên kia chắc chưa bao giờ làm bài tập nên mới nói vậy” nghe có vẻ vô hại nhưng đã nhắm vào người. Cách sửa là chuyển sang nhắm vào lập luận: “lập luận này chưa tính tới những bạn cần bài tập để ôn lại kiến thức”.

Khi gặp lời lẽ không phù hợp từ phía kia, đừng đáp lại cùng kiểu trên sàn. Ghi lại sự việc, báo người phụ trách theo quy trình của giải sau trận, tốt nhất qua giáo viên dẫn đội. Với giáo viên tổ chức tranh biện trong lớp, nên đọc luật ứng xử thành tiếng trước buổi đầu tiên và nhắc lại khi cần. Học sinh nhớ luật này lâu hơn mọi luật về thời gian.

Khi bị nhắc phạm luật giữa trận: bình tĩnh và đi tiếp

Ở trận học sinh, người chủ trì hoặc người bấm giờ đôi khi nhắc ngay trong trận: “Đang là thời gian được bảo vệ”, “Hết giờ”, hay “Đề nghị giữ trật tự”. Với người mới, bị nhắc trước cả phòng dễ làm mất bình tĩnh, nói vấp, rồi hỏng luôn phần còn lại. Cách xử lý tốt nhất là coi lời nhắc như một tín hiệu bình thường, không phải lời phán xét.

Nếu bạn là người hỏi xen ngang bị nhắc vì đứng lên sai lúc, chỉ cần ngồi xuống, gật nhẹ, chờ khoảng được hỏi. Nếu bạn là người nói bị báo hết giờ, nói một câu kết ngắn đã chuẩn bị sẵn (“Vì những lý do đó, chúng mình tự hào ủng hộ kiến nghị”) rồi về chỗ, đừng cố nói nốt ý dở. Một câu kết dự phòng như vậy nên có sẵn trên thẻ ghi chú của mọi người.

Nếu đồng đội bị nhắc, việc của bạn là không làm to chuyện: không thở dài, không nhìn trách, không thì thầm. Giám khảo nhìn thái độ của cả đội. Sau trận, cả đội mới bàn lại chuyện gì đã xảy ra và ghi vào danh sách lỗi của đội.

Với giáo viên dẫn trận trong lớp, nên nhắc bằng giọng trung tính, ngắn, và giải thích luật trong phần nhận xét chứ không phải giữa lượt nói. Mục tiêu là học sinh hiểu luật, không phải học sinh sợ bị nhắc. Một lớp học mà học sinh dám thử, dám sai rồi sửa thường tiến nhanh hơn lớp học mà ai cũng sợ phạm luật đến mức không dám đứng lên.

Một danh sách tự kiểm năm phút trước trận

Phần lớn lỗi phạm luật tránh được bằng một danh sách ngắn mà đội đọc lại trước mỗi trận.

  1. Thể thức, vai, thứ tự: mỗi người nói to mình nói lượt mấy, làm việc gì, có được đưa ý mới không.
  2. Thời gian: mỗi lượt bao lâu, khoảng được hỏi xen ngang từ phút nào, quỹ chuẩn bị còn bao nhiêu.
  3. Định nghĩa: phe mở màn đọc lại định nghĩa và tự hỏi có hợp lý với người đọc lần đầu không.
  4. Thiết bị và tài liệu: điện thoại đã tắt và cất chưa, tài liệu mang theo có đúng loại được phép không.
  5. Ứng xử: nhắc nhau một câu, phản bác ý, không nói về người.

Danh sách này nên được viết trên một tờ giấy nhỏ của đội. Sau mỗi giải, thêm vào đó những lỗi đội mình vừa gặp. Một năm sau, tờ giấy ấy là cuốn điều lệ riêng giúp các khoá sau tránh lặp lại.

Câu hỏi thường gặp

Lỗi phạm luật phổ biến nhất trong tranh biện học sinh là gì?

Hay gặp nhất là nói quá giờ, đưa ý mới ở lượt cuối, hỏi xen ngang sai lúc, định nghĩa kiến nghị theo kiểu lách, dùng thiết bị trong giờ chuẩn bị và công kích cá nhân thay vì phản bác lập luận.

Nói quá giờ bao nhiêu thì bị coi là phạm luật?

Nhiều giải cho thêm khoảng mười lăm đến hai mươi giây để kết câu. Quá khoảng đó, phần nói thêm thường không được tính và có thể bị trừ điểm. Mức cụ thể ghi trong điều lệ giải.

Định nghĩa lách trong tranh biện là gì?

Là khi phe mở màn định nghĩa kiến nghị theo cách kéo nó sang chủ đề khác hoặc thu hẹp đến mức phía kia không còn gì hợp lý để nói. Giám khảo thường không thưởng cho cách làm này.

Dùng điện thoại trong giờ chuẩn bị bị xử lý thế nào?

Với kiến nghị công bố tại chỗ, phần lớn giải cấm thiết bị có mạng và trợ giúp từ bên ngoài. Vi phạm có thể bị xử thua trận hoặc loại đội, tuỳ điều lệ giải.

Gặp đối phương công kích cá nhân thì nên làm gì?

Đừng đáp lại cùng kiểu trên sàn. Tiếp tục tập trung vào lập luận, ghi lại sự việc và báo người phụ trách theo quy trình của giải sau trận, tốt nhất thông qua giáo viên dẫn đội.

Làm sao để đội học sinh tránh lỗi phạm luật?

Đọc kỹ điều lệ, làm một tờ tóm tắt luật, và đọc lại danh sách tự kiểm ngắn trước mỗi trận: vai, thời gian, định nghĩa, thiết bị, ứng xử. Sau mỗi giải, thêm lỗi vừa gặp vào danh sách.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138