Luật thi tranh biện, ở mức cơ bản, trả lời ba câu: mỗi người được nói bao lâu, ai nói trước ai nói sau, và mỗi vai nói phải làm việc gì. Phần lớn trận dành cho học sinh, sinh viên ở Việt Nam có hai phe (ủng hộ và phản đối kiến nghị), mỗi phe hai đến ba người, mỗi người nói một lượt từ bốn đến tám phút, hai phe nói xen kẽ, phe ủng hộ mở màn. Ngoài ba trục đó là những luật đi kèm: câu hỏi xen ngang, thời gian chuẩn bị, được mang gì vào phòng.
Bài này đi qua khung chung ấy để bạn đọc điều lệ bất kỳ giải nào cũng hiểu ngay nó đang nói gì. Các con số trong bài là cách làm phổ biến, không phải luật chung cho mọi nơi: luật từng giải có thể khác, nên luôn đọc điều lệ của chính giải mình dự. Các thể thức cụ thể (nghị viện Anh, nghị viện châu Á, World Schools, Karl Popper, Public Forum, Lincoln-Douglas) có bài riêng trong cùng danh mục.
Bộ khung chung mà gần như thể thức nào cũng có
Dù tên gọi khác nhau, các thể thức tranh biện thi đấu đều dựng trên cùng một bộ khung. Có một kiến nghị, tức câu nêu vấn đề cần tranh luận, ví dụ “Trường học nên bỏ bài tập về nhà ở bậc tiểu học”. Có hai phía: một phía bảo vệ kiến nghị (thường gọi là phe ủng hộ, phe chính phủ hoặc phe khẳng định), một phía chống lại nó (phe phản đối, phe đối lập hoặc phe phủ định). Phe nào đứng phía nào thường do ban tổ chức bốc thăm, không do người thi chọn, nên bạn sẽ có lúc bảo vệ điều mình không tin.
Mỗi phe có một số người nói cố định, mỗi người một lượt nói có giới hạn thời gian. Các lượt nói xen kẽ giữa hai phe để bên nào cũng có cơ hội đáp lại bên kia. Có người bấm giờ, có giám khảo nghe toàn bộ trận rồi quyết định phe nào thuyết phục hơn. Khác với tranh luận ngoài đời, ở đây không ai được ngắt lời tuỳ ý, không ai được nói quá giờ, và người phân xử không phải đối phương mà là một người thứ ba ngồi nghe.
Chính cái khung cứng ấy làm tranh biện khác cãi nhau. Ai cũng có thời gian ngang nhau, ai cũng phải đợi đến lượt, và lý lẽ chỉ có giá trị khi được nói ra trong thời gian của mình. Nắm được khung này rồi, mỗi thể thức chỉ là một cách thay đổi vài con số và thêm vài luật riêng.
Thời gian nói: con số phổ biến và cách người ta bấm giờ
Thời gian mỗi lượt nói tuỳ thể thức và tuỳ lứa tuổi. Bảng dưới là mức thường gặp, chỉ để bạn hình dung; số chính xác luôn nằm trong điều lệ giải.
| Bối cảnh | Lượt nói chính | Lượt tổng kết (nếu có) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trận tập trong lớp, học sinh mới | 2–4 phút | 1–2 phút | Giáo viên thường rút ngắn để cả lớp kịp nói |
| Câu lạc bộ trung học | 4–6 phút | 2–3 phút | Hay dùng bản rút gọn của nghị viện châu Á hoặc Karl Popper |
| Thể thức nghị viện (Anh, châu Á) | 7 phút là phổ biến | 4 phút ở nghị viện châu Á | Phút đầu và phút cuối thường không nhận câu hỏi xen ngang |
| World Schools | 8 phút | 4 phút | Có cả kiến nghị chuẩn bị trước và chuẩn bị tại chỗ |
| Public Forum, Lincoln-Douglas | 2–7 phút tuỳ lượt | Có lượt kết riêng | Xen giữa các lượt là phần hỏi đáp trực tiếp |
Người bấm giờ thường ra hiệu bằng tiếng gõ bàn hoặc giơ tay: một lần khi hết phút đầu (từ đây được hỏi xen ngang), một lần khi còn một phút, hai lần khi hết giờ. Nhiều giải cho thêm khoảng mười lăm đến hai mươi giây để kết câu; quá khoảng đó, giám khảo được dặn không tính phần nói thêm, có nơi còn trừ điểm. Thói quen tốt là tập sao cho bài nói chính xong trước giờ khoảng mười giây, đừng tập sát vạch.
Lượt nói đi theo thứ tự nào và vì sao phe ủng hộ thường mở màn
Ở gần như mọi thể thức, phe ủng hộ nói trước. Lý do đơn giản: phe ủng hộ là bên đưa ra đề xuất thay đổi, nên phải nói rõ mình đề xuất gì thì phe kia mới có cái để phản đối. Người nói đầu tiên của phe ủng hộ vì vậy có thêm việc định nghĩa kiến nghị và trình bày mô hình, tức cách kiến nghị sẽ được thực hiện.
Sau đó hai phe nói xen kẽ: ủng hộ, phản đối, ủng hộ, phản đối. Mỗi lượt sau đều phải làm hai việc cùng lúc: đáp lại những gì vừa nghe và đưa thêm phần của mình. Càng về cuối, phần đáp lại càng nặng, phần mới càng nhẹ, vì giám khảo cần thấy các lập luận va vào nhau chứ không phải hai bài diễn văn chạy song song.
Nhiều thể thức có thêm lượt tổng kết ở cuối, và ở lượt này thứ tự thường đảo lại: phe phản đối tổng kết trước, phe ủng hộ tổng kết sau cùng. Việc đảo này bù cho phe ủng hộ, vì phe phản đối thường được nói liền hai lượt ở giữa trận (lượt chính cuối và lượt tổng kết của họ). Khi đọc điều lệ, bạn hãy vẽ ra giấy một dãy ô theo đúng thứ tự lượt nói. Nhìn dãy ô đó, cả đội sẽ thấy ngay ai nói ngay sau ai, ai phải đáp ai, và ai là người cuối cùng giám khảo được nghe.
Vai từng người trong đội ba người
Người nói thứ nhất. Mở trận cho đội mình. Ở phe ủng hộ: định nghĩa kiến nghị, nêu mô hình nếu là kiến nghị chính sách, giới thiệu cách chia lập luận của cả đội và trình bày một hai lập luận đầu. Ở phe phản đối: chấp nhận hoặc phản đối định nghĩa, đáp lại phần vừa nghe, rồi đưa lập luận đầu của đội mình. Người nói thứ nhất cần rõ ràng hơn là bay bổng, vì cả trận đứng trên nền họ đặt.
Người nói thứ hai. Đáp lại người vừa nói của phe kia, vá những chỗ đồng đội bị tấn công, rồi đưa lập luận tiếp theo theo đúng phần đã chia. Đây là vai dễ bị “trôi” nhất: nếu chỉ phản bác thì đội thiếu ý, nếu chỉ đưa ý thì đội để hở. Cách an toàn là chia thời gian khoảng một phần ba cho phản bác, hai phần ba cho lập luận mới.
Người nói thứ ba. Ở nhiều thể thức, người này gần như không đưa lập luận mới mà gom trận lại: chỉ ra hai ba điểm tranh chấp lớn, nói vì sao đội mình thắng ở từng điểm. Người nói thứ ba giỏi biết bỏ bớt, không cố đáp mọi câu, mà chọn chỗ quyết định.
Người nói tổng kết. Nếu thể thức có lượt tổng kết, người nói thường là người thứ nhất hoặc thứ hai (không phải người thứ ba). Lượt này nhìn lại cả trận từ trên cao, giống như kể cho giám khảo nghe trận vừa diễn ra theo cách có lợi cho mình, và không được đưa lập luận mới.
Những luật đi kèm cần biết trước khi vào trận
Ngoài thời gian và thứ tự, điều lệ thường có thêm một số luật nhỏ. Người mới hay bỏ qua chúng cho đến khi bị nhắc giữa trận.
- Câu hỏi xen ngang: người phe kia đứng lên xin hỏi trong lúc bạn nói, bạn được nhận hoặc từ chối. Thường chỉ được hỏi sau phút đầu và trước phút cuối.
- Thời gian chuẩn bị: từ mười lăm phút đến một giờ cho kiến nghị công bố tại chỗ; kiến nghị chuẩn bị trước thì được biết từ vài ngày đến vài tuần.
- Được mang gì vào phòng chuẩn bị: nhiều giải chỉ cho giấy bút, từ điển giấy; cấm điện thoại, máy tính có mạng, cấm người hướng dẫn vào cùng.
- Ghi chú khi nói: thường được cầm thẻ ghi chú, nhưng đọc nguyên văn bài viết sẵn sẽ bị giám khảo đánh giá thấp phần cách nói.
- Đồng đội nhắc bài: có thể chuyền giấy cho người đang nói ở một số thể thức, có thể bị cấm ở thể thức khác; nói thành tiếng nhắc bài gần như luôn bị cấm.
- Ứng xử: không công kích cá nhân, không chế giễu ngoại hình, giọng nói, vùng miền của ai; nhiều giải có quy định riêng và người phụ trách tiếp nhận phản ánh.
Luật nào trong danh sách này cũng có thể khác nhau giữa các giải. Một đội từng tập quen chuyền giấy cho nhau, sang giải khác bị nhắc ngay lượt đầu, mất bình tĩnh cả trận. Đọc trước luôn rẻ hơn bị nhắc giữa chừng.
Đọc điều lệ giải trong mười phút: soát những dòng nào
Điều lệ một giải học sinh thường dài vài trang, viết khô. Không cần đọc hết từng chữ ngay, nhưng nên soát theo thứ tự dưới đây và ghi lại thành một tờ tóm tắt cho cả đội.
- Tên thể thức và số người mỗi đội. Ghi rõ có dự bị không, dự bị có được thay giữa trận không.
- Bảng thời gian từng lượt. Chép lại thành dãy ô như đã nói ở trên, kèm thời gian từng ô.
- Luật câu hỏi xen ngang. Được hỏi từ phút nào đến phút nào, mỗi câu dài tối đa bao lâu, có bắt buộc nhận ít nhất một câu không.
- Cách công bố kiến nghị và thời gian chuẩn bị. Chuẩn bị ở đâu, có người lớn đi cùng được không, được mang tài liệu gì.
- Tiêu chí giám khảo. Chấm theo từng phần (nội dung, cách nói, chiến thuật) hay quyết định chung; có nhận xét miệng sau trận không.
- Luật ứng xử và cách khiếu nại. Ai là người tiếp nhận, khiếu nại trong bao lâu sau trận.
Tờ tóm tắt nên vừa một mặt giấy. Trước mỗi trận, cả đội nhìn lại tờ đó ba mươi giây. Thói quen nhỏ này giúp tránh phần lớn lỗi phạm luật mà người mới hay mắc.
Mấy thắc mắc người mới hay có ngay trong trận đầu
Nói chưa hết giờ có bị trừ không? Thường không có luật trừ, nhưng giám khảo sẽ thấy bạn bỏ phí thời gian. Nói thiếu khoảng một phút ở lượt bảy phút là dấu hiệu bài nói còn mỏng. Nếu hết ý sớm, hãy quay lại cân trọng lượng các điểm tranh chấp thay vì ngồi xuống.
Có được nói khi chưa đến lượt không? Không, ngoại trừ đứng lên xin hỏi xen ngang ở thể thức cho phép. Gõ bàn tán thưởng hay nói nhỏ chen vào đều có thể bị nhắc.
Có được đổi người nói giữa trận? Gần như không. Thứ tự người nói đăng ký từ đầu trận và giữ nguyên đến cuối.
Nếu đội bạn và đội kia hiểu kiến nghị khác nhau thì sao? Đây là tranh chấp định nghĩa. Phe phản đối có thể chỉ ra định nghĩa không hợp lý ngay ở lượt đầu của mình, rồi vẫn phải đáp lại theo cả hai cách hiểu để trận không lạc hướng.
Câu hỏi thường gặp
Một trận tranh biện cơ bản kéo dài bao lâu?
Trận theo thể thức ba người mỗi phe, mỗi lượt bảy phút kèm hai lượt tổng kết, thường mất khoảng một giờ kể cả phần giám khảo nhận xét. Trận tập trong lớp rút ngắn lượt nói có thể gói trong một tiết học.
Phe ủng hộ và phe phản đối do ai chọn?
Thường do ban tổ chức bốc thăm hoặc xếp lịch trước, người thi không được chọn. Vì vậy bạn cần tập bảo vệ cả hai phía của cùng một kiến nghị, kể cả phía mình không đồng tình.
Nói quá giờ trong tranh biện có bị phạt không?
Nhiều giải cho thêm khoảng mười lăm đến hai mươi giây để kết câu. Quá khoảng đó, giám khảo được dặn bỏ qua phần nói thêm, có giải trừ điểm. Mức cụ thể ghi trong điều lệ từng giải.
Người mới nên thi thể thức nào trước?
Nên bắt đầu với thể thức ba người mỗi phe và lượt nói ngắn, kiểu nghị viện châu Á rút gọn hoặc Karl Popper, vì vai rõ và có đồng đội đỡ. Thể thức bốn đội như nghị viện Anh hợp hơn khi đã quen.
Trong trận có được dùng điện thoại tra cứu không?
Hầu hết giải cấm thiết bị có mạng trong phòng chuẩn bị và trong trận, nhất là với kiến nghị công bố tại chỗ. Một số giải cho dùng tư liệu in sẵn với kiến nghị chuẩn bị trước; hãy đọc điều lệ để biết chắc.
Luật thi tranh biện có giống nhau ở mọi giải không?
Không. Khung chung giống nhau, nhưng số người, thời gian, luật câu hỏi xen ngang và tiêu chí giám khảo khác nhau giữa các thể thức và các giải. Luôn đọc điều lệ của đúng giải mình tham dự.