BienGiai.comBiện Giải
Thể thức và luật thi

Thể thức Karl Popper cho học sinh: lượt chất vấn và cách tận dụng

Karl Popper là thể thức hai đội ba người, xen giữa các lượt nói có lượt chất vấn ba phút. Bài giải thích trình tự, vai từng người và cách hỏi cho hiệu quả.

Two Vietnamese secondary school students standing side by side at the front of a classroom, one asking and one answering, classmates watching from desks, eye-level shot, soft green and cream tones

Karl Popper là thể thức hai đội, mỗi đội ba người, có phe khẳng định và phe phủ định; điểm riêng của nó là sau một số lượt nói có lượt chất vấn khoảng ba phút, khi một người phe kia đứng lên hỏi trực tiếp người vừa nói. Không có câu hỏi xen ngang trong lúc người khác đang nói; mọi câu hỏi dồn vào lượt chất vấn. Mỗi đội còn có một quỹ thời gian chuẩn bị nhỏ, dùng rải rác giữa các lượt.

Thể thức này mang tên nhà triết học Karl Popper, được nhiều chương trình giáo dục dùng để dạy tranh biện cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông, vì nhịp chậm, có hỏi đáp rõ ràng và ít áp lực bị ngắt lời. Bài dưới mô tả một phiên bản phổ biến; số phút và thứ tự có thể khác ở từng giải, nên đọc điều lệ trước khi tập.

Trình tự một trận theo phiên bản phổ biến

Người nói ký hiệu theo phe và số thứ tự: K1, K2, K3 là ba người phe khẳng định; P1, P2, P3 là ba người phe phủ định.

LượtAi nóiThời gian thường gặp
1K1 trình bày lập luận của phe khẳng định6 phút
2P3 chất vấn K13 phút
3P1 trình bày lập luận của phe phủ định6 phút
4K3 chất vấn P13 phút
5K2 phản bác5 phút
6P1 chất vấn K23 phút
7P2 phản bác5 phút
8K1 chất vấn P23 phút
9K3 phản bác và kết5 phút
10P3 phản bác và kết5 phút

Ngoài các lượt trên, mỗi đội thường có khoảng tám phút chuẩn bị tổng cộng, xin dùng giữa các lượt. Đội nào dùng hết sớm thì các lượt sau phải lên nói ngay. Một số phiên bản cho phe khẳng định nói cuối cùng thay vì phe phủ định; nếu điều lệ giải của bạn khác bảng này, hãy vẽ lại bảng theo đúng điều lệ trước buổi tập đầu tiên.

Vai của từng người trong đội ba người

Người thứ nhất. Trình bày toàn bộ khung của đội: định nghĩa, tiêu chí đánh giá (vì sao phe mình nên thắng), các lập luận chính. Ở phe khẳng định, đây gần như là bài nói duy nhất dựng lập luận; các lượt sau chủ yếu bảo vệ và phản bác. Người thứ nhất cũng là người bị chất vấn đầu tiên, nên phải nắm chắc từng định nghĩa mình đặt.

Người thứ hai. Phản bác lập luận phía kia và dựng lại những gì đội mình bị đánh. Năm phút là đủ để đi lần lượt từng lập luận của đối phương, nhưng không đủ nếu muốn nói lại mọi thứ đội mình đã nêu. Người thứ hai giỏi chọn hai ba điểm và đi sâu.

Người thứ ba. Hai việc rất khác nhau: chất vấn (K3 hỏi P1, P3 hỏi K1) và nói lượt kết. Ở lượt kết, người thứ ba không đưa lập luận mới mà chỉ ra những điểm tranh chấp chính, so sánh hai phe và nói vì sao phe mình thắng. Vì người thứ ba hỏi rất sớm và nói rất muộn, họ cần ghi chép suốt trận để lượt kết dùng lại được những câu trả lời thu được khi chất vấn.

Lượt chất vấn: để làm gì, và điều gì không được làm

Lượt chất vấn không phải lúc để người hỏi diễn thuyết. Người hỏi chỉ được hỏi; người bị hỏi chỉ được trả lời. Nếu người hỏi nói một tràng dài rồi mới đặt câu hỏi, giám khảo sẽ thấy đó là bài nói lén. Nếu người trả lời quay sang hỏi ngược, người hỏi có quyền nhắc rằng đây là thời gian của họ.

Lượt chất vấn có ba công dụng chính. Thứ nhất là làm rõ: buộc phía kia nói cụ thể điều họ vừa nói mơ hồ. Thứ hai là lấy cam kết: buộc phía kia thừa nhận một điều để đội mình dùng ở lượt phản bác sau. Thứ ba là lộ chỗ hở: chỉ ra một mâu thuẫn hay một giả định chưa được chứng minh. Điều đáng nhớ là câu trả lời thu được chỉ có giá trị khi đồng đội dùng nó ở lượt nói tiếp theo; chất vấn hay mà không ai nhắc lại thì giám khảo dễ quên.

Vài điều không được làm: ngắt lời quá sớm khi người kia mới bắt đầu trả lời, hỏi những câu chỉ để làm người kia lúng túng về chuyện cá nhân, hỏi dồn năm câu cùng lúc, hoặc lên giọng mỉa mai. Người hỏi có quyền lịch sự dừng một câu trả lời quá dài bằng câu “cảm ơn, chúng mình hiểu ý bạn rồi”, nhưng cần để người kia có đủ thời gian trả lời câu chính.

Mẫu câu chất vấn theo từng mục đích

Lấy ví dụ kiến nghị “Trường học nên cấm học sinh mang điện thoại vào lớp”, người hỏi phe phủ định chất vấn người nói thứ nhất phe khẳng định.

  • Làm rõ: “Theo mô hình của bạn, điện thoại bị thu ở cổng hay chỉ phải tắt trong giờ học?”
  • Lấy cam kết: “Bạn đồng ý rằng có những lúc học sinh cần liên lạc với gia đình trong ngày, đúng không?”
  • Lộ giả định: “Bạn nói học sinh mất tập trung vì điện thoại; vậy nếu cấm điện thoại mà học sinh vẫn mất tập trung, nguyên nhân là gì?”
  • Buộc so sánh: “Giữa việc thu điện thoại và việc dạy học sinh tự quản lý thời gian dùng, cách nào giúp học sinh lâu dài hơn?”
  • Chốt lại cho đồng đội: “Vậy bạn xác nhận mô hình của đội bạn không có ngoại lệ cho trường hợp khẩn cấp?”

Câu hỏi tốt thường ngắn, trả lời được trong một hai câu, và dẫn tới một điều đội mình sẽ dùng. Với người bị hỏi, cách giữ vững là trả lời thẳng câu được hỏi, rồi thêm một câu ngắn kéo về lập luận của mình; không né, cũng không giải thích lan man. Nếu câu hỏi đặt sai tiền đề, hãy nói rõ chỗ sai trước khi trả lời.

Dùng thời gian chuẩn bị giữa trận cho khôn

Quỹ thời gian chuẩn bị của mỗi đội là một nguồn lực, không phải phần thưởng cuối trận. Đội mới thường dùng hết trước lượt năm, rồi những lượt quan trọng nhất (phản bác và kết) phải lên nói ngay sau khi nghe đối phương. Cách phân bổ hay dùng: hầu như không dùng trước lượt một vì đội đã chuẩn bị bài trình bày; dùng khoảng một đến hai phút trước mỗi lượt phản bác; giữ ba bốn phút cho người thứ ba trước lượt kết.

Trong lúc một đội xin thời gian chuẩn bị, phía kia cũng được dùng thời gian đó để bàn, nên không có lợi thế tuyệt đối. Điều quan trọng là cả đội biết trước ai sẽ xin dùng, dùng bao lâu, và dùng để làm gì. Thời gian chuẩn bị tốt nhất là dùng để chọn: trong mười điểm có thể phản bác, chọn ba điểm sẽ nói.

Một mẹo nhỏ: trong các lượt chất vấn của đồng đội, hai người còn lại nên ghi ngay những câu trả lời có ích, đánh dấu để người nói sau dùng. Như vậy, khi đội xin thời gian chuẩn bị, phần lớn việc đã xong và chỉ còn sắp xếp thứ tự.

Một lượt chất vấn mẫu ba phút, đọc từng nhịp

Ví dụ giả định với kiến nghị “Trường học nên cấm học sinh mang điện thoại vào lớp”. Người hỏi phe phủ định (P3) chất vấn người thứ nhất phe khẳng định (K1), người vừa trình bày mô hình: điện thoại gửi ở tủ khoá đầu giờ, nhận lại cuối buổi.

Nhịp một, làm rõ. P3 hỏi: “Trong giờ ra chơi học sinh có được lấy điện thoại không?” K1 đáp: “Không, chỉ cuối buổi.” Câu hỏi ngắn, câu trả lời rõ, P3 đã có một cam kết. Nhịp hai, mở rộng cam kết. P3 hỏi: “Nếu gia đình cần báo gấp cho học sinh trong ngày thì liên lạc bằng cách nào?” K1 đáp: “Qua điện thoại văn phòng nhà trường.” P3 không tranh luận ngay, chỉ ghi lại. Nhịp ba, lộ giả định. P3 hỏi: “Bạn cho rằng học sinh mất tập trung chủ yếu vì điện thoại. Trong giờ học, điện thoại vốn đã phải tắt theo nội quy cũ; vậy mô hình của bạn thêm được gì so với việc thực hiện đúng nội quy cũ?” K1 trả lời rằng nội quy cũ khó kiểm soát. P3 cảm ơn và dừng.

Ba phút ấy không có câu nào gay gắt, nhưng phe phủ định đã có ba thứ để dùng: mô hình cứng (không lấy điện thoại cả giờ ra chơi), một gánh nặng mới cho văn phòng nhà trường, và một câu hỏi lớn là vấn đề nằm ở luật hay ở việc thực hiện luật. Ở lượt phản bác sau, P2 cần nhắc lại cả ba bằng đúng lời K1 đã nói. Đó là cách một lượt chất vấn biến thành điểm thật.

Vì sao Karl Popper hợp với người mới bắt đầu

So với các thể thức nghị viện, Karl Popper ít cảnh bị ngắt lời giữa chừng, vì không có câu hỏi xen ngang trong lúc nói. Học sinh mới, nhất là học sinh trung học cơ sở, được nói trọn bài mà không sợ bị cắt ngang. Lượt chất vấn lại là cách tập phản xạ trong khung có giờ và có luật rõ ràng: ba phút, một người hỏi một người đáp, ai cũng thấy nó bắt đầu và kết thúc ở đâu.

Thể thức này cũng buộc mỗi người làm một việc khác nhau, nên giáo viên dễ quan sát và góp ý từng kỹ năng: người thứ nhất tập dựng khung, người thứ hai tập phản bác, người thứ ba tập hỏi và tổng kết. Sau vài trận, nên xoay vai để mỗi học sinh tập cả ba kỹ năng.

Điểm cần cẩn thận là lượt chất vấn có thể biến thành căng thẳng với học sinh nhỏ tuổi. Giáo viên nên đặt luật lớp từ đầu: hỏi về lập luận, không hỏi về người; giọng bình thường, không lên giọng; ai trả lời “mình chưa nghĩ tới điểm này” vẫn được tôn trọng. Một lượt chất vấn tốt kết thúc bằng việc cả hai bên hiểu rõ hơn chỗ mình bất đồng, không phải bằng việc một bên bị làm bẽ mặt.

Câu hỏi thường gặp

Thể thức Karl Popper có mấy người mỗi đội?

Mỗi đội có ba người nói, một phe khẳng định và một phe phủ định kiến nghị. Mỗi người có một lượt trình bày hoặc phản bác, và người thứ nhất, thứ ba còn tham gia lượt chất vấn.

Lượt chất vấn trong Karl Popper kéo dài bao lâu?

Thường khoảng ba phút cho mỗi lượt chất vấn. Trong thời gian đó người hỏi chỉ đặt câu hỏi, người bị hỏi chỉ trả lời, không ai được diễn thuyết hay hỏi ngược.

Karl Popper có câu hỏi xen ngang không?

Không. Thay vì hỏi xen khi người khác đang nói, thể thức này dồn các câu hỏi vào những lượt chất vấn riêng, nên người nói được trình bày trọn bài mà không bị ngắt.

Thời gian chuẩn bị trong trận Karl Popper dùng thế nào?

Mỗi đội thường có khoảng tám phút tổng cộng, xin dùng giữa các lượt. Nên giữ phần lớn cho các lượt phản bác và lượt kết, tránh dùng hết ở nửa đầu trận.

Người thứ ba trong Karl Popper có được đưa lập luận mới không?

Không nên. Lượt cuối của người thứ ba dành để so sánh hai phe theo các điểm tranh chấp và nói vì sao phe mình thắng, dùng lại các câu trả lời thu được khi chất vấn.

Karl Popper hợp với học sinh lớp mấy?

Thể thức này hay được dùng cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông vì nhịp chậm, vai rõ, ít bị ngắt lời. Với học sinh nhỏ hơn, giáo viên có thể rút ngắn thời gian mỗi lượt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138