BienGiai.comBiện Giải
Trình bày trên sàn

Mở đầu bài nói tranh biện: ba mươi giây đầu nói gì cho chắc tay

Ba mươi giây đầu bài nói tranh biện cần làm ba việc: đặt vấn đề, nêu rõ lập trường của phe, báo trước lộ trình. Kèm câu mẫu theo từng vai nói và cách luyện.

A Vietnamese high school girl seen from behind stepping up to a wooden lectern in a sunlit classroom, blank index cards in hand, teammates blurred at a side table

Ba mươi giây đầu của một bài nói tranh biện nên làm đúng ba việc: một câu đặt vấn đề cho giám khảo thấy trận này đang tranh chấp điều gì, một câu nói thẳng phe mình đứng ở đâu, và một câu báo trước bài nói sẽ đi qua mấy phần. Làm xong ba việc đó, giám khảo đã cầm bút sẵn sàng ghi, còn người nói thì đã qua được đoạn dễ run nhất.

Nhiều bạn mới vào câu lạc bộ dành nửa phút ấy để chào hỏi, cảm ơn ban tổ chức hoặc đọc một câu danh ngôn dài. Không sai luật, nhưng tốn đúng khoảng thời gian quý nhất. Bài dưới đây đi qua từng việc, câu mẫu theo vai nói, những kiểu mở đầu nên bỏ và cách luyện để câu mở bật ra tự nhiên kể cả khi tim đang đập nhanh.

Ba việc phải xong trong ba mươi giây đầu

Đặt vấn đề bằng một câu. Giám khảo vừa nghe xong người nói trước, đầu óc còn ở lập luận cũ. Câu đầu tiên của bạn kéo họ về câu hỏi trung tâm của trận: kiến nghị này thật ra đang hỏi điều gì. Ví dụ với kiến nghị cấm điện thoại trong trường, câu đặt vấn đề có thể là: “Trận này không hỏi điện thoại tốt hay xấu, mà hỏi nhà trường có nên là nơi quyết định thay học sinh lúc nào được cầm máy.” Một câu như vậy cho thấy bạn hiểu trận đấu, không chỉ hiểu đề.

Nêu lập trường không vòng vo. Sau câu đặt vấn đề là câu xác nhận phe: “Phe ủng hộ khẳng định lệnh cấm này giúp giờ học và giờ ra chơi trở lại đúng nghĩa.” Lập trường phải nói được bằng một hơi, không kèm “có lẽ”, “theo một góc nhìn nào đó”. Giám khảo cần biết bạn đang bảo vệ điều gì trước khi nghe bạn bảo vệ.

Báo trước lộ trình. Câu thứ ba cho giám khảo tấm bản đồ: “Bài nói của mình có hai phần: trước hết đáp lại hai ý của phe phản đối, sau đó trình bày lập luận về sự tập trung trong lớp.” Có bản đồ, giám khảo chia sẵn cột ghi chép, và khi bạn chuyển phần, họ không bị lạc.

Giữ ba câu thật ngắn. Ba câu trên đọc to mất khoảng hai mươi lăm đến ba mươi lăm giây. Nếu phần mở của bạn dài gấp đôi, gần như chắc chắn đang có một câu thừa: thường là câu chào hoặc câu nhắc lại kiến nghị mà ai trong phòng cũng đã nghe.

Mở đầu khác nhau theo từng vai nói

Ba việc trên giữ nguyên, nhưng nội dung từng câu đổi theo vị trí của bạn trong trận. Bảng dưới theo cách chia vai phổ biến ở các thể thức nghị viện; luật từng giải có thể khác, đọc điều lệ giải trước khi vào trận.

Vai nóiCâu đặt vấn đề nên nhắm vàoLộ trình thường gồm
Người nói đầu phe ủng hộVì sao vấn đề này cần một thay đổiĐịnh nghĩa, mô hình, hai lập luận đầu
Người nói đầu phe phản đốiChỗ phe ủng hộ hiểu sai hoặc thổi phồng vấn đềPhản hồi định nghĩa, phản bác, lập luận phe mình
Người nói thứ hai mỗi pheĐiểm tranh chấp đang nóng nhất sau hai bài đầuPhản bác, củng cố, mở rộng lập luận mới
Người nói thứ ba hoặc tổng kếtTrận đấu đã xoay quanh mấy câu hỏiHai đến ba điểm tranh chấp, vì sao phe mình thắng từng điểm

Điều dễ quên nhất là người nói thứ hai và thứ ba không cần “mở bài” lại từ đầu. Giám khảo đã biết phe bạn đứng đâu. Câu đặt vấn đề của họ nên chỉ thẳng vào chỗ trận đấu đang nghiêng: “Phe phản đối vẫn chưa trả lời được câu hỏi ai sẽ giám sát giờ dùng điện thoại.” Câu đó vừa mở bài vừa là đòn đầu tiên. Người tổng kết thì dùng ba mươi giây đầu để đặt khung cho cả bài: trận này có hai câu hỏi lớn, và phe mình đã trả lời tốt hơn ở cả hai.

Câu đặt vấn đề: ba cách làm giám khảo ngẩng lên

Cách thứ nhất là đặt hai thế giới cạnh nhau. “Ở một lớp học, chuông reo là ba mươi màn hình sáng lên; ở lớp học kia, chuông reo là ba mươi cuộc nói chuyện.” Câu này không cần số liệu, chỉ cần một hình ảnh dễ hình dung, và nó ngầm báo trước lập luận của phe ủng hộ. Cách này hợp với người nói đầu, khi giám khảo chưa có hình dung nào về trận đấu.

Cách thứ hai là gọi tên câu hỏi thật. Nhiều kiến nghị có bề mặt và chiều sâu khác nhau. Kiến nghị bỏ bài tập về nhà nghe như chuyện nhiều hay ít bài, nhưng câu hỏi thật có thể là ai chịu trách nhiệm cho việc ôn luyện: nhà trường hay gia đình. Khi bạn gọi đúng câu hỏi thật, giám khảo thấy bạn đang dẫn dắt trận đấu chứ không chạy theo nó.

Cách thứ ba, dành cho người nói sau, là bắt đầu bằng chỗ đối phương hụt. “Bốn phút vừa rồi, phe ủng hộ nói nhiều về sự tập trung nhưng chưa một lần giải thích lệnh cấm được thực thi thế nào.” Đây là câu mở mạnh nhất nếu chỗ hụt có thật. Nếu chỉ là cảm giác, giám khảo sẽ nhận ra ngay khi đối chiếu với tờ ghi chép của họ.

Tránh mở bằng câu hỏi tu từ kiểu “Các bạn có bao giờ tự hỏi…”. Câu hỏi tu từ kéo dài thời gian, không mang thông tin, và rất dễ bị đối phương bắt bẻ khi đứng lên hỏi xen ngang.

Những kiểu mở đầu tốn thời gian vô ích

Nghe lại băng ghi trận của học sinh mới tập, các kiểu mở dưới đây lặp đi lặp lại. Không kiểu nào bị trừ điểm vì phạm luật, nhưng mỗi kiểu ăn mất mười đến hai mươi giây mà không đem lại gì cho giám khảo ghi.

  • Chào hỏi kéo dài: chào giám khảo, chào ban tổ chức, chào đội bạn, chào khán giả. Ở nhiều câu lạc bộ, một câu chào ngắn là phép lịch sự đủ dùng; xem quy ước của giải mình tham gia.
  • Đọc lại kiến nghị nguyên văn: ai trong phòng cũng đã nghe chủ toạ đọc. Chỉ đọc lại khi bạn sắp nhấn vào một chữ cụ thể trong đó.
  • Trích danh ngôn: câu nói của người nổi tiếng hiếm khi chứng minh được gì, và nhiều câu bị gán sai tác giả. Giám khảo có kinh nghiệm thường bỏ qua phần này.
  • Định nghĩa từ điển: “Theo từ điển, điện thoại là…” Định nghĩa trong tranh biện là định nghĩa phạm vi trận đấu, không phải nghĩa của từ.
  • Xin lỗi trước: “Mình hơi run, mong giám khảo thông cảm.” Câu này báo cho cả phòng rằng bạn chưa sẵn sàng, đúng lúc bạn cần họ tin bạn nhất.
  • Kể chuyện cá nhân dài: một câu chuyện ngắn có thể là cách đặt vấn đề tốt, nhưng nếu quá ba câu, nó đã lấn sang thời gian của lập luận.

Một cách tự kiểm đơn giản: bỏ câu đó đi, giám khảo có mất thông tin gì không. Nếu không, câu đó có thể bỏ.

Câu lộ trình: ngắn, đánh số, đúng với những gì sẽ nói

Lộ trình chỉ có giá trị khi bài nói đi đúng theo nó. Bạn báo hai phần mà thực tế nói ba, hoặc báo “trước hết phản bác” rồi lại nhảy thẳng vào lập luận mới, giám khảo sẽ mất phương hướng và ghi chép của họ rối theo. Vì vậy câu lộ trình nên viết sau cùng trong thời gian chuẩn bị, khi bạn đã biết chắc bài nói gồm những gì.

Mẫu câu gọn và dễ dùng: “Bài nói của mình gồm hai phần: thứ nhất, …; thứ hai, ….” Đặt cho mỗi phần một cái nhãn ngắn, ba đến năm chữ, để lúc chuyển phần bạn chỉ cần nhắc lại nhãn đó: “Sang phần thứ hai, chuyện ai giám sát.” Nhãn ngắn giúp giám khảo ghi nhanh và giúp chính bạn nhớ bài.

Với người nói thứ hai và thứ ba, lộ trình thường bắt đầu bằng phần phản bác. Hãy nói rõ sẽ phản bác mấy điểm: “Mình sẽ đáp hai điểm của phe phản đối rồi mở rộng lập luận về công bằng.” Nếu trong lúc nói bạn phát hiện cần thêm một điểm, cứ thêm, nhưng báo bằng một câu ngắn để giám khảo không ngỡ ngàng.

Người mới hay sợ rằng báo trước lộ trình thì đối phương biết hết bài của mình. Thật ra đối phương đang ngồi nghe cả bài, nên lộ trình không làm lộ gì thêm. Nó chỉ làm cho giám khảo, người quyết định trận đấu, theo kịp bạn dễ hơn.

Luyện ba mươi giây đầu cho thành phản xạ

Ba mươi giây đầu là đoạn duy nhất trong bài nói mà bạn nên chuẩn bị gần như nguyên văn. Phần còn lại nói theo dàn ý, nhưng đoạn mở thì cần chắc tay vì đó là lúc tim đập nhanh nhất. Một quy trình luyện đơn giản:

  1. Trong thời gian chuẩn bị, dành khoảng một phút cuối viết riêng ba câu mở lên một tấm thẻ, chữ to, mỗi câu một dòng.
  2. Đọc nhẩm ba câu đó hai lần trước khi được gọi lên, kiểm xem có câu nào dài quá một hơi thở không.
  3. Ở nhà, lấy năm kiến nghị bất kỳ trong kho đề, mỗi kiến nghị viết ba câu mở cho cả hai phe, bấm giờ đọc to.
  4. Ghi âm bằng điện thoại rồi nghe lại: câu nào có “à”, “ờ”, câu nào nói nhanh quá, câu nào nghe vẫn mơ hồ.
  5. Nhờ một bạn trong câu lạc bộ nghe ba mươi giây đầu và trả lời đúng hai câu hỏi: phe mình đứng ở đâu, bài nói có mấy phần. Trả lời không được nghĩa là phần mở chưa làm xong việc.

Sau vài tuần, nhiều bạn nhận ra ba câu mở đã có khuôn riêng, chỉ cần thay nội dung theo kiến nghị. Đó là dấu hiệu tốt: phần đầu bài nói đã thành phản xạ, đầu óc được giải phóng để lo phần lập luận phía sau.

Khi người nói trước làm đảo lộn phần mở đã chuẩn bị

Đôi khi bạn đã viết sẵn ba câu mở, rồi người nói ngay trước đưa ra một ý làm thay đổi trận đấu: một mô hình mới, một phản bác trúng vào lập luận của đội bạn. Lúc này giữ nguyên phần mở đã viết sẽ làm bài nói lạc nhịp, vì giám khảo đang chờ xem bạn đáp ý mới ra sao.

Cách xử lý nhanh là giữ câu lập trường và câu lộ trình, chỉ thay câu đặt vấn đề. Câu mới có thể rất ngắn: “Phe phản đối vừa đưa ra một mô hình khác, và mình sẽ chỉ ra mô hình đó vẫn để lại đúng vấn đề cũ.” Sau đó lộ trình đặt phần đáp ý mới lên đầu. Bạn không cần viết lại cả thẻ, chỉ gạch một dòng và ghi mấy chữ khoá bên cạnh.

Thói quen nên tập là trong lúc nghe người nói trước, luôn để trống một dòng ở đầu thẻ của mình. Thấy ý gì đáng đáp ngay, ghi vào dòng đó. Khi được gọi lên, nhìn dòng đó trước: nếu có chữ, câu mở của bạn bắt đầu từ đó; nếu trống, dùng phần mở đã chuẩn bị. Cách này giúp bài nói luôn ăn khớp với trận đấu thật, không như một bài viết sẵn được đọc lên ở một trận khác.

Câu hỏi thường gặp

Mở đầu bài nói tranh biện có cần chào giám khảo không?

Một câu chào ngắn là phép lịch sự phổ biến và không ai trách. Điều nên tránh là chào lần lượt từng người hoặc cảm ơn dài, vì đồng hồ đã chạy. Mỗi câu lạc bộ, mỗi giải có quy ước riêng, nên xem điều lệ hoặc hỏi người phụ trách trước trận.

Ba mươi giây đầu nên nói nhanh hay chậm?

Nên chậm hơn tốc độ bình thường một chút. Đây là lúc giám khảo bắt đầu ghi và làm quen với giọng của bạn, nói chậm giúp họ ghi đủ lập trường và lộ trình. Sau phần mở, bạn có thể tăng tốc vừa phải khi vào phần lập luận.

Có nên học thuộc lòng cả phần mở đầu không?

Nên chuẩn bị gần như nguyên văn ba câu mở vì đó là đoạn dễ run nhất, nhưng chỉ ba câu thôi. Phần còn lại nói theo dàn ý. Học thuộc cả bài khiến bạn dễ bị khựng khi quên một chữ và khó đáp lại những gì vừa xảy ra trong trận.

Người nói thứ hai có cần nhắc lại lập trường của phe không?

Nên nhắc rất ngắn, thường gói trong câu đặt vấn đề, vì giám khảo đã biết phe bạn đứng đâu. Thời gian nên dành để chỉ vào điểm tranh chấp đang nóng và báo trước mình sẽ đáp những ý nào của đối phương.

Mở đầu bằng một câu chuyện ngắn có được không?

Được, nếu câu chuyện gói trong hai ba câu và dẫn thẳng vào câu hỏi trung tâm của trận. Câu chuyện nên là tình huống giả định hoặc đời thường, không bịa số liệu, không nêu tên người thật. Nếu kể quá dài, câu chuyện đã lấn sang thời gian của lập luận.

Lỡ nói sai lộ trình ở phần mở thì sửa thế nào?

Chỉ cần một câu ngắn khi tới chỗ lệch, ví dụ báo rằng mình sẽ thêm một điểm phản bác trước khi sang phần lập luận. Giám khảo quan tâm việc theo kịp bạn hơn là việc bạn nói đúng từng chữ đã báo. Đừng dừng lại xin lỗi hay giải thích dài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138