Public Forum và Lincoln-Douglas là hai thể thức xuất phát từ các giải học sinh ở Mỹ. Public Forum là trận giữa hai đội, mỗi đội hai người, xen giữa các lượt nói là những lượt “hỏi chéo” khi hai người đối diện hỏi đáp qua lại; kiến nghị thường là chuyện thời sự, viết cho người nghe không chuyên. Lincoln-Douglas là trận một đối một, xoay quanh câu hỏi giá trị: điều gì đúng hơn, quan trọng hơn, công bằng hơn.
Ở Việt Nam, hai thể thức này ít gặp ở giải chính thức hơn nghị viện hay World Schools, nhưng hay xuất hiện trong lớp học tiếng Anh, câu lạc bộ và các chương trình giao lưu. Bài dưới mô tả bản phổ biến của từng thể thức; thời gian từng lượt có thể khác giữa các giải và các năm, nên luôn đọc điều lệ giải.
Trình tự Public Forum
Trước trận, hai đội thường tung đồng xu: đội thắng được chọn hoặc phe (ủng hộ, phản đối) hoặc thứ tự nói (trước, sau); đội kia chọn phần còn lại.
| Lượt | Nội dung | Thời gian thường gặp |
|---|---|---|
| 1 | Người thứ nhất đội nói trước: trình bày | 4 phút |
| 2 | Người thứ nhất đội nói sau: trình bày | 4 phút |
| 3 | Hỏi chéo giữa hai người thứ nhất | 3 phút |
| 4 | Người thứ hai đội nói trước: phản bác | 4 phút |
| 5 | Người thứ hai đội nói sau: phản bác | 4 phút |
| 6 | Hỏi chéo giữa hai người thứ hai | 3 phút |
| 7 | Tóm lược, đội nói trước | 3 phút |
| 8 | Tóm lược, đội nói sau | 3 phút |
| 9 | Hỏi chéo lớn, cả bốn người | 3 phút |
| 10 | Chốt cuối, đội nói trước | 2 phút |
| 11 | Chốt cuối, đội nói sau | 2 phút |
Mỗi đội có thêm vài phút chuẩn bị dùng giữa các lượt, thường khoảng ba phút, tuỳ giải. Điểm đặc biệt là phe nào nói trước không cố định: có trận phe phản đối mở màn. Vì đội nói sau được kết cuối cùng, chọn thứ tự cũng là một quyết định chiến thuật, không chỉ chọn phe.
Hỏi chéo và lượt chốt cuối trong Public Forum
Khác với lượt chất vấn của Karl Popper (một người hỏi, một người đáp), hỏi chéo trong Public Forum là hai chiều: cả hai người đều được hỏi và đều phải trả lời. Thông lệ là người nói trước trong cặp hỏi câu đầu, sau đó luân phiên. Lượt hỏi chéo lớn có cả bốn người tham gia, dễ biến thành ồn ào; đội giỏi thường thoả thuận ngầm mỗi lượt một người nói, và tránh nói chồng lên nhau.
Một luật quan trọng: những gì nói trong lượt hỏi chéo thường không tự động được tính là lập luận. Nếu đối phương thừa nhận điều gì có lợi cho bạn trong hỏi chéo, bạn phải nhắc lại nó trong lượt nói của mình thì giám khảo mới tính. Hỏi chéo là nơi lấy nguyên liệu, lượt nói là nơi dùng nguyên liệu.
Lượt tóm lược ba phút và lượt chốt cuối hai phút đòi hỏi chọn lọc rất gắt. Lượt tóm lược gom trận về vài điểm chính; lượt chốt cuối chỉ nên giữ một hai lý do quyết định vì sao phe mình thắng. Hầu hết giải quy định lượt chốt cuối không được đưa lập luận mới, và chỉ được nhắc những gì đã có trong lượt tóm lược của chính đội mình. Vì kiến nghị viết cho người nghe không chuyên, giám khảo Public Forum có thể là phụ huynh hay người ngoài nghề; nói rõ ràng, tránh thuật ngữ là một phần của chiến thuật.
Trình tự Lincoln-Douglas
Lincoln-Douglas lấy tên từ loạt tranh luận nổi tiếng giữa hai chính khách Mỹ thế kỷ mười chín. Hai người, một bên khẳng định, một bên phủ định.
| Lượt | Nội dung | Thời gian thường gặp |
|---|---|---|
| 1 | Bên khẳng định trình bày | 6 phút |
| 2 | Bên phủ định chất vấn bên khẳng định | 3 phút |
| 3 | Bên phủ định trình bày và phản bác | 7 phút |
| 4 | Bên khẳng định chất vấn bên phủ định | 3 phút |
| 5 | Bên khẳng định phản bác lần một | 4 phút |
| 6 | Bên phủ định phản bác và kết | 6 phút |
| 7 | Bên khẳng định phản bác lần hai và kết | 3 phút |
Mỗi bên có thêm vài phút chuẩn bị dùng giữa các lượt. Bên khẳng định nói ba lần, bên phủ định nói hai lần nhưng các lượt dài hơn; tổng thời gian nói của hai bên ngang nhau. Bên khẳng định có lượt cuối cùng nên thường được khuyên tập lượt ba phút này rất kỹ: nó phải đáp lượt sáu phút của đối phương và kết cả trận trong một nửa thời gian.
Giá trị và tiêu chí: trái tim của Lincoln-Douglas
Kiến nghị Lincoln-Douglas thường là câu hỏi giá trị, ví dụ “Trong giáo dục, sự công bằng quan trọng hơn sự xuất sắc”. Mỗi bên đặt ra một giá trị (điều cao nhất mình bảo vệ, như công bằng, tự do, an toàn, phúc lợi chung) và một tiêu chí (cách đo xem bên nào phục vụ giá trị đó tốt hơn). Phần lớn trận là tranh luận xem giá trị nào nên được ưu tiên và tiêu chí nào hợp lý, chứ không chỉ đếm lợi ích.
Ví dụ giả định: bên khẳng định chọn giá trị là công bằng, tiêu chí là “mọi học sinh có cơ hội tiếp cận ngang nhau với điều kiện học tốt”. Bên phủ định có thể chấp nhận giá trị công bằng nhưng đưa tiêu chí khác, hoặc chọn hẳn giá trị khác như sự phát triển tối đa của mỗi cá nhân. Giám khảo thường xem trước hết bên nào thắng phần giá trị và tiêu chí, rồi xem dưới khung đó, lập luận của bên nào đứng vững hơn.
Vì một mình đối diện một người, Lincoln-Douglas đòi hỏi tự lập rất cao: không ai vá chỗ hở, không ai nhắc bài. Nó hợp với học sinh thích đọc, thích suy nghĩ về đạo đức và lẽ phải, nhưng nặng với người mới. Lời khuyên chung là tập theo cặp hoặc nhóm trước, khi đã quen cách phản bác mới thử một đối một.
Chọn thể thức nào để tập: so sánh nhanh
Hai thể thức này khác hẳn nhau về nhịp và kỹ năng chính. Bảng dưới giúp giáo viên, học sinh chọn hướng tập phù hợp.
| Tiêu chí | Public Forum | Lincoln-Douglas |
|---|---|---|
| Số người | Hai đội, mỗi đội hai người | Một đối một |
| Loại kiến nghị | Thời sự, chính sách, viết cho người không chuyên | Câu hỏi giá trị, đạo đức |
| Kỹ năng chính | Nói rõ cho người ngoài nghề, hỏi chéo, phối hợp cặp | Lập luận triết lý, giá trị và tiêu chí, tự lập |
| Phù hợp người mới | Khá phù hợp, có bạn đồng hành | Nặng, nên tập sau khi đã quen phản bác |
| Dùng trong lớp học | Dễ tổ chức theo nhóm bốn | Hợp giờ giáo dục công dân, ngữ văn bàn về giá trị |
Nếu lớp có nhiều học sinh, Public Forum dễ xoay vòng vì mỗi trận chỉ cần bốn người và chừng bốn mươi phút. Lincoln-Douglas thì hợp để học sinh khá tự thử sức, hoặc dùng từng phần (chỉ tập đặt giá trị và tiêu chí) trong giờ thảo luận. Dù chọn thể thức nào, nên nói rõ với học sinh rằng các giải trong nước có thể dùng bản điều chỉnh, và luật của giải mới là căn cứ.
Tập Public Forum trong một tiết học bốn mươi lăm phút
Một trận Public Forum đủ thời gian dài khoảng bốn mươi lăm phút kể cả chuẩn bị, vừa sát một tiết học. Giáo viên có thể rút gọn như sau để cả lớp cùng tham gia, không chỉ bốn người đứng nói.
- Năm phút đầu: công bố kiến nghị và tung đồng xu. Chọn kiến nghị gần học sinh, ví dụ “Trường nên dành một buổi mỗi tuần cho học tập ngoài lớp”. Chia lớp thành bốn nhóm, mỗi nhóm hỗ trợ một người nói.
- Mười phút: chuẩn bị theo nhóm. Nhóm của người thứ nhất soạn bài trình bày, nhóm của người thứ hai đoán trước lập luận phía kia để phản bác.
- Hai mươi phút: chạy trận rút gọn. Trình bày ba phút, hỏi chéo hai phút, phản bác ba phút, hỏi chéo hai phút, tóm lược hai phút, chốt cuối một phút, mỗi lượt cho cả hai đội.
- Mười phút: lớp làm giám khảo. Mỗi học sinh ghi một lý do vì sao một đội thuyết phục mình hơn, rồi giáo viên đọc vài lý do và nhận xét.
Phần cuối nên hướng vào lý do, không phải đếm phiếu. Giáo viên có thể hỏi: “Câu nào trong lượt hỏi chéo làm các em đổi ý?” hay “Đội nào nói dễ hiểu hơn với người chưa biết gì về chủ đề?”. Câu hỏi thứ hai rất hợp tinh thần Public Forum, vốn được thiết kế để người ngoài nghề cũng theo được. Sau vài tiết, học sinh tự thấy vì sao lượt chốt cuối chỉ nên giữ một hai lý do: khi làm giám khảo, chính các em cũng chỉ nhớ được chừng ấy.
Những điểm người mới hay nhầm giữa hai thể thức
Hỏi chéo không phải lượt chất vấn một chiều. Trong Public Forum, nếu chỉ hỏi mà không chịu trả lời, giám khảo coi là né. Hãy chuẩn bị cả câu hỏi lẫn câu trả lời cho những điểm yếu dễ đoán của đội mình.
Lượt chốt cuối không phải tóm tắt mọi thứ. Hai phút chỉ đủ cho một hai lý do. Người mới cố nhắc mọi lập luận thường nói nhanh, rối, và giám khảo không nhớ được gì.
Giá trị không phải khẩu hiệu. Trong Lincoln-Douglas, nói “giá trị của mình là công bằng” mà không có tiêu chí đo và không giải thích vì sao nó quan trọng hơn giá trị của đối phương thì chưa đủ.
Thời gian chuẩn bị là của cả trận. Ở cả hai thể thức, quỹ chuẩn bị dùng dần giữa các lượt. Dùng hết sớm là lượt quan trọng cuối phải nói ngay, không kịp nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Public Forum là gì?
Public Forum là thể thức tranh biện hai đội, mỗi đội hai người, kiến nghị thường là vấn đề thời sự viết cho người nghe không chuyên. Xen giữa các lượt nói là những lượt hỏi chéo hai chiều, và trận kết bằng lượt chốt cuối hai phút.
Lincoln-Douglas khác Public Forum ở điểm nào?
Lincoln-Douglas là trận một đối một, xoay quanh câu hỏi giá trị và đạo đức, mỗi bên đặt ra giá trị và tiêu chí. Public Forum là trận theo cặp về chính sách, thời sự, chú trọng nói rõ cho người ngoài nghề.
Trong Public Forum, ai được chọn phe và thứ tự nói?
Hai đội thường tung đồng xu trước trận. Đội thắng chọn hoặc phe ủng hộ, phản đối, hoặc chọn nói trước, nói sau; đội còn lại chọn phần kia. Cách làm cụ thể có thể khác tuỳ giải.
Những gì nói trong lượt hỏi chéo có được tính điểm không?
Thường giám khảo chỉ tính khi đội nhắc lại điều đó trong lượt nói chính của mình. Hỏi chéo là nơi lấy cam kết và làm rõ, còn lượt nói mới là nơi biến chúng thành lập luận.
Giá trị và tiêu chí trong Lincoln-Douglas là gì?
Giá trị là điều cao nhất một bên bảo vệ, như công bằng hay an toàn; tiêu chí là cách đo bên nào phục vụ giá trị đó tốt hơn. Giám khảo thường xem bên nào thắng phần này trước khi xét các lập luận khác.
Học sinh Việt Nam có nên tập Public Forum hay Lincoln-Douglas?
Có thể dùng để luyện kỹ năng, nhất là trong lớp tiếng Anh và câu lạc bộ. Public Forum hợp người mới hơn vì có bạn cùng đội; Lincoln-Douglas nên để sau khi đã vững phản bác.