BienGiai.comBiện Giải
Tranh biện là gì

Tranh biện là gì: hiểu đúng một cuộc đấu lý lẽ có luật và có giám khảo

Tranh biện là hai phe được phân sẵn bảo vệ hai phía của một kiến nghị, nói theo lượt có giờ và để giám khảo trung lập quyết định phe nào thuyết phục hơn.

Two small groups of Vietnamese high school students facing each other across a bright classroom, wooden lecterns and blank notepads, seen from the back row, soft morning light

Tranh biện là một cuộc đấu lý lẽ có luật: hai phe được phân sẵn, một phe ủng hộ và một phe phản đối cùng một câu đề gọi là kiến nghị, lần lượt nói trong khoảng thời gian cố định, phản bác lẫn nhau, và một giám khảo hoặc hội đồng trung lập quyết định phe nào thuyết phục hơn. Người thắng không phải người nói to hay nói nhiều, mà là phe dựng được lập luận chặt hơn và đáp lại đối phương tốt hơn trong chính trận đó.

Điểm khiến tranh biện khác một cuộc tranh luận thường ngày nằm ở ba thứ: phe của bạn do bốc thăm hoặc ban tổ chức định, không do ý thích; mỗi người chỉ được nói trong lượt của mình; và kết quả dựa trên những gì diễn ra trên sàn chứ không dựa trên việc giám khảo nghĩ gì về đề tài. Phần dưới đi qua từng bộ phận của một trận, một ví dụ chạy thử và những điều người mới thường hiểu sai.

Định nghĩa ngắn gọn và đầy đủ hơn một chút

Nếu cần một câu để giải thích cho bạn bè, bạn nói được như sau: tranh biện là hoạt động trong đó hai bên bảo vệ hai lập trường đối lập về một vấn đề, theo một thể thức có quy định về thời gian, thứ tự và vai trò, trước một người phân xử trung lập. Câu này có bốn chữ đáng chú ý. Hai lập trường đối lập nghĩa là đề phải có hai phía thật sự, không phải câu hỏi chỉ có một đáp án đúng. Thể thức nghĩa là có luật chơi rõ ràng, đọc được trước. Thời gian nghĩa là mỗi lượt nói có giới hạn, thường vài phút, nên phải chọn lọc ý. Trung lập nghĩa là người phân xử cố gắng gạt quan điểm riêng sang một bên.

Trong tiếng Anh, hoạt động này gọi là debate. Ở nhiều trường, câu lạc bộ dùng song song hai chữ, nhưng khi viết bằng tiếng Việt thì “tranh biện” là chữ chuẩn hơn “đấu khẩu” hay “cãi lý”, vì hai chữ sau mang sắc thái gay gắt, không đúng tinh thần của hoạt động. Một số nơi gọi là “tranh luận có tổ chức”, cũng dùng được khi muốn giải thích cho người lớn tuổi chưa quen chữ tranh biện.

Một điều cần nói ngay: tranh biện không đi tìm chân lý cuối cùng. Một trận chỉ trả lời câu hỏi hẹp hơn nhiều, là trong khoảng bốn mươi lăm phút đó, phe nào bảo vệ lập trường của mình tốt hơn. Cùng một kiến nghị, hôm nay phe ủng hộ thắng, tuần sau phe phản đối thắng là chuyện bình thường.

Bốn bộ phận không thể thiếu của một trận

Kiến nghị. Là câu đề của trận, thường viết dưới dạng một đề xuất hay một nhận định, ví dụ “Nhà trường nên cho học sinh dùng điện thoại trong giờ ra chơi”. Kiến nghị tốt có hai phía cân nhau, đủ rõ để hai đội hiểu cùng một vấn đề, và vừa sức người tham gia. Mỗi trận chỉ có một kiến nghị, mọi lượt nói đều phải xoay quanh nó.

Hai phe. Phe ủng hộ, ở một số thể thức gọi là phe chính phủ, phải chứng minh kiến nghị nên được chấp nhận. Phe phản đối, có nơi gọi là phe đối lập, phải chứng minh điều ngược lại hoặc chỉ ra phe ủng hộ chưa đủ sức thuyết phục. Mỗi phe có thể là một người, hai người hay ba bốn người tuỳ thể thức.

Luật về lượt nói. Mỗi người có một vai và một khoảng thời gian, ví dụ người mở đầu nói năm đến bảy phút, người tổng kết nói ba đến năm phút. Thứ tự nói xen kẽ giữa hai phe để ai cũng có cơ hội đáp lại. Ở nhiều thể thức còn có câu hỏi xen ngang, cho phép phe kia đứng lên hỏi ngắn trong lúc người khác đang nói.

Người phân xử. Có thể là một giám khảo hoặc một hội đồng ba, năm người. Giám khảo nghe toàn trận, ghi chép, rồi công bố phe thắng và giải thích lý do. Ở giải đấu, giám khảo thường nhận xét theo ba mặt: nội dung lập luận, cách trình bày và cách tổ chức chiến thuật của đội. Mỗi giải có điều lệ riêng nên tiêu chí chi tiết cần đọc trong điều lệ giải đó.

Một trận diễn ra thế nào, từ lúc nhận đề đến lúc nghe kết quả

Dưới đây là trình tự phổ biến ở các trận tranh biện học đường dùng kiến nghị chuẩn bị tại chỗ. Số phút chỉ là cách làm hay gặp, mỗi giải có thể quy định khác.

  1. Ban tổ chức công bố kiến nghị và phân phe cho từng đội, thường bằng bốc thăm.
  2. Hai đội vào phòng chuẩn bị riêng trong khoảng mười lăm đến ba mươi phút, chỉ được dùng giấy bút và kiến thức sẵn có, tuỳ luật có được mang tài liệu in hay không.
  3. Người nói đầu tiên của phe ủng hộ mở trận: định nghĩa kiến nghị, nêu cách hiểu của phe mình và trình bày các lập luận chính.
  4. Người nói đầu tiên của phe phản đối đáp lại: chấp nhận hoặc phản bác cách hiểu, đánh vào lập luận vừa nghe, rồi đưa lập luận riêng.
  5. Các lượt tiếp theo xen kẽ hai phe: người sau vừa bảo vệ đồng đội, vừa phản bác đối phương, vừa mở rộng thêm ý mới.
  6. Lượt cuối của mỗi phe là bài tổng kết: không đưa lập luận mới, chỉ nhìn lại cả trận và giải thích vì sao phe mình nặng ký hơn.
  7. Giám khảo trao đổi hoặc tự cân nhắc, công bố kết quả và nhận xét cho từng người, thường kèm góp ý để lần sau làm tốt hơn.

Với người mới, phần đáng để ý nhất là bước ba và bước bốn. Chỉ trong hai lượt đầu, trận đấu đã định hình xem hai phe hiểu đề có giống nhau không. Rất nhiều trận học sinh trở nên rối chỉ vì hai đội nói về hai chuyện khác nhau mà không ai chỉ ra.

Chạy thử một kiến nghị để thấy tranh biện trông ra sao

Lấy kiến nghị giả định: “Trường học nên bỏ bài kiểm tra mười lăm phút đầu giờ.” Phe ủng hộ có thể mở đầu bằng cách hiểu: kiến nghị nói về các bài kiểm tra ngắn đầu tiết ở cấp trung học, thay bằng hình thức khác như hỏi đáp nhóm hoặc bài tập cuối tuần. Lập luận thứ nhất của họ có thể là áp lực tâm lý buổi sáng khiến học sinh học thuộc đối phó chứ không hiểu bài. Họ phải giải thích cơ chế: vì bài ngắn và chấm điểm ngay, học sinh có động lực nhớ máy móc trong mười phút trước giờ vào lớp.

Phe phản đối không cần chứng minh bài kiểm tra mười lăm phút là hoàn hảo. Họ chỉ cần cho thấy bỏ đi thì mất nhiều hơn được. Họ lập luận rằng bài kiểm tra ngắn giúp giáo viên biết ngay lớp hổng chỗ nào để giảng lại, còn bài tập cuối tuần thì phản hồi quá muộn. Đây là phản bác vào tác động: thừa nhận có áp lực, nhưng cho rằng lợi ích phát hiện lỗ hổng sớm lớn hơn.

Đến lượt tổng kết, mỗi phe sẽ chỉ ra điểm tranh chấp chính, ví dụ “trận này xoay quanh câu hỏi: áp lực ngắn hạn có phá hỏng cách học không, hay chỉ là cái giá nhỏ cho việc phát hiện lỗ hổng”. Giám khảo sẽ xem phe nào trả lời câu hỏi đó thuyết phục hơn, chứ không xem bản thân giám khảo thích hay ghét kiểm tra đầu giờ. Ví dụ này là giả định, không dựa trên số liệu thật của trường nào.

Những thứ tranh biện không phải

Người mới thường mang theo hình dung từ phim ảnh hoặc từ các cuộc cãi nhau trên mạng. Vài điều cần tách bạch ngay từ đầu:

  • Không phải cãi cho thắng bằng mọi giá. Bóp méo lời đối phương, nói chen ngoài lượt, công kích cá nhân đều bị giám khảo trừ đi chứ không được cộng thêm.
  • Không phải nói lên niềm tin cá nhân. Bạn có thể phải bảo vệ phía mình không đồng tình. Đó là luyện tập, không phải giả dối.
  • Không phải thi hùng biện. Hùng biện là một người nói về một chủ đề, không có ai đáp lại. Tranh biện luôn có đối thủ và phải nghe để phản bác.
  • Không phải thi kiến thức. Biết nhiều giúp ích, nhưng người thắng là người dùng kiến thức để lập luận, không phải người kể được nhiều sự kiện nhất.
  • Không phải nơi phán xét đúng sai đạo đức của người nói. Giám khảo đánh giá lập luận trong trận, không đánh giá con người.

Giữ năm điều này trong đầu sẽ giúp bạn bớt ngại khi bị phân vào phe khó, và bớt căng thẳng khi đối phương phản bác mạnh. Họ đang làm đúng việc của họ.

Ai hợp với tranh biện, và nên bắt đầu từ bước nào

Tranh biện không chỉ dành cho người hoạt ngôn. Nhiều bạn trầm tính lại làm rất tốt vai phân tích, ghi chép trận và viết bài tổng kết, vì họ nghe kỹ hơn và ít bị cuốn theo cảm xúc. Người nói nhanh, nói hay đôi khi lại phải học cách chậm lại để giám khảo theo kịp. Điều cần có không phải năng khiếu bẩm sinh mà là sự tò mò về các vấn đề xung quanh và chịu được việc bị người khác phản bác.

Bước bắt đầu đơn giản nhất là xem vài trận mẫu, rồi tự tập một vòng nhỏ: chọn một kiến nghị gần gũi, viết ra hai lý do ủng hộ, hai lý do phản đối, rồi tự hỏi lý do nào yếu nhất và vì sao. Sau đó tìm một nhóm bạn hoặc một câu lạc bộ ở trường để thử nói trong một trận ngắn, mỗi người ba phút. Không cần học thuộc mọi thể thức trước khi bắt đầu; luật sẽ quen dần qua từng trận.

Các danh mục khác trên Biện Giải đi sâu vào từng mảng: thể thức và luật thi, cách đọc kiến nghị, dựng lập luận, phản bác, trình bày trên sàn, tranh biện bằng tiếng Anh và kho đề tài theo cấp học. Người mới nên đọc theo đúng thứ tự đó.

Câu hỏi thường gặp

Tranh biện là gì nói ngắn gọn cho học sinh?

Tranh biện là hoạt động hai phe bảo vệ hai phía của một câu đề, nói theo lượt có giới hạn thời gian và để một giám khảo trung lập quyết định phe nào thuyết phục hơn. Phe của mỗi người thường do bốc thăm, không do sở thích.

Tranh biện tiếng Anh gọi là gì?

Tranh biện trong tiếng Anh gọi là debate, kiến nghị gọi là motion, phe ủng hộ thường gọi là proposition hoặc government, phe phản đối gọi là opposition. Khi viết bằng tiếng Việt nên dùng chữ tranh biện để tránh sắc thái gay gắt của chữ cãi lý.

Một trận tranh biện kéo dài bao lâu?

Tuỳ thể thức và cấp độ, một trận học đường thường kéo dài khoảng ba mươi đến sáu mươi phút, chưa kể thời gian chuẩn bị. Mỗi lượt nói thường từ ba đến tám phút. Con số cụ thể luôn nằm trong điều lệ của từng giải.

Có phải bảo vệ quan điểm mình không đồng ý không?

Có, và đó là phần quan trọng của việc luyện tập. Phe thường được phân bằng bốc thăm nên bạn có thể phải bảo vệ phía mình không tin. Việc này giúp bạn hiểu lý lẽ của người nghĩ khác, chứ không bắt bạn đổi niềm tin của mình.

Giám khảo dựa vào đâu để chọn phe thắng?

Giám khảo dựa vào những gì diễn ra trên sàn: lập luận có rõ cơ chế không, phản bác có trúng không, đội có cân được trọng lượng các ý không và cách trình bày có dễ theo dõi không. Quan điểm riêng của giám khảo về đề tài không được tính.

Người nhút nhát có học tranh biện được không?

Được. Nhiều bạn nhút nhát làm rất tốt phần nghe, ghi chép và phân tích, rồi tự tin dần qua từng trận ngắn. Nên bắt đầu bằng lượt nói ba phút trong nhóm nhỏ, chọn vai tổng kết hoặc phản bác trước khi nhận vai mở đầu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138