Góp ý sau trận tranh biện vừa thẳng vừa không làm bạn nản khi bạn nói vào một hành vi cụ thể, giải thích vì sao nó làm bài yếu đi, và đưa luôn một cách thử khác cho lần sau. Người nghe nản không phải vì bị chỉ ra chỗ yếu, mà vì nhận được lời chê chung chung không biết sửa thế nào, hoặc vì nhận quá nhiều điều cùng lúc. Một góp ý tốt thường ngắn hơn bạn nghĩ.
Bài này dành cho thành viên câu lạc bộ, đội trưởng, anh chị khoá trên và giáo viên góp ý sau các trận tập. Nội dung gồm: góp ý để làm gì, chọn lúc và chỗ, cấu trúc ba phần giữ, sửa, thử, cách chuyển câu chê chung thành câu cụ thể, vì sao chỉ nên chọn một ưu tiên, góp ý theo vai, nhận góp ý mà không phòng thủ, và xử lý khi bạn buồn sau trận. Bài không bàn tiêu chí chấm của giải; đây là chuyện góp ý giữa người cùng tập.
Góp ý để làm gì: một câu hỏi trước khi mở miệng
Trước khi góp ý, tự hỏi: mình muốn người kia làm gì khác ở trận sau. Nếu câu trả lời rõ, ví dụ "mình muốn bạn ấy đáp lại lập luận chính của đối phương trước khi nêu ý mới", thì góp ý sẽ có hướng. Nếu câu trả lời mơ hồ, như "mình muốn bạn ấy nói hay hơn", thì có lẽ mình chưa nhìn ra vấn đề thật, và góp ý lúc đó dễ thành lời chê.
Góp ý trong câu lạc bộ không phải để chứng minh mình tinh mắt hay để phân định ai giỏi hơn. Nó là món quà cho người được góp ý: một điều họ không tự thấy được, đưa ra theo cách họ dùng được ngay. Vì vậy thước đo của một góp ý tốt không phải độ chính xác mà là xác suất người nghe thật sự đổi cách làm.
Cũng cần nhớ rằng người vừa nói xong một lượt bảy phút thường mệt và nhạy cảm. Họ nhớ rất rõ từng chỗ vấp của mình, thậm chí còn rõ hơn người góp ý. Điều họ cần không phải nghe lại chỗ vấp, mà là biết chỗ nào thật sự đáng sửa trong vô số chỗ chưa ổn, và sửa bằng cách nào.
Chọn lúc và chỗ để góp ý
Ngay sau trận, khi giám khảo nhận xét chung, chỉ nên góp ý về trận đấu ở mức đội: các điểm tranh chấp, chiến thuật. Góp ý cho từng người nên để sau, nói riêng hoặc trong nhóm nhỏ của đội. Không ai muốn nghe điểm yếu của mình trước cả phòng, nhất là người mới.
Thời điểm tốt là mười đến hai mươi phút sau trận, khi người nói đã thở lại được nhưng vẫn còn nhớ rõ mình nói gì. Nếu bạn ấy đang buồn hoặc bực, hoãn sang buổi sau, kèm một câu như "mình có vài ý về lượt nói của bạn, khi nào bạn muốn nghe thì bảo nhé". Chủ động hỏi để người nghe có quyền chọn thời điểm cũng là một cách tôn trọng.
Góp ý bằng tin nhắn tiện nhưng dễ bị hiểu sai giọng. Nếu phải nhắn, viết đủ câu, có lời ghi nhận, tránh viết tắt cộc lốc và tránh dấu chấm than. Những góp ý dài hoặc nhạy cảm nên để nói trực tiếp, nơi người nghe có thể hỏi lại ngay và thấy được thái độ thiện chí của người nói.
Cấu trúc ba phần: giữ, sửa, thử
Giữ: một điều đã làm tốt, nói cụ thể. Không phải câu khen xã giao "bạn nói hay lắm", mà là "câu mở đầu nêu luôn hai lập luận và nói ai chịu tác động, giám khảo theo được ngay". Lời khen cụ thể giúp người nghe biết lặp lại điều gì, và cho thấy bạn thật sự đã nghe kỹ.
Sửa: một điều làm bài yếu đi, kèm lý do. Nói hành vi và hệ quả: "ở lập luận thứ hai, bạn nói chính sách sẽ giảm áp lực học tập nhưng chưa nói vì sao; phe kia chỉ cần hỏi một câu là lập luận bị lung lay". Có hệ quả thì người nghe hiểu vì sao điều đó quan trọng, không thấy mình bị bắt lỗi vặt.
Thử: một cách làm khác cho lần sau. Đưa một gợi ý cụ thể có thể tập: "lần sau thử dùng câu nối: điều này xảy ra vì…, và khi đó…". Gợi ý nên đủ nhỏ để làm được ngay trong buổi tập kế tiếp.
Kết bằng một câu mở. Hỏi lại "bạn thấy sao" hoặc "lúc đó bạn định nói gì". Đôi khi người nói có lý do mà người góp ý không biết, và cuộc trò chuyện ngắn sau đó còn có ích hơn bản thân lời góp ý.
Đổi câu chê chung thành câu góp ý cụ thể
Bảng dưới đưa ra một số câu hay nghe sau trận và cách nói lại cho người nghe dùng được. Các câu thay thế đều nói vào hành vi, có lý do và có hướng sửa.
| Câu dễ làm nản | Vì sao không giúp được | Cách nói thay |
|---|---|---|
| Bạn nói lan man quá | Không biết lan man ở đâu, sửa thế nào | Ở phút thứ ba bạn kể ví dụ khá dài, lập luận chính bị đẩy xuống cuối; lần sau thử nêu lập luận trước, ví dụ sau, gói trong ba mươi giây |
| Phản bác yếu | Không rõ yếu ở chỗ nào | Bạn đáp lại ví dụ của đối phương nhưng chưa đáp vào cơ chế của họ; thử hỏi "vì sao điều đó xảy ra" rồi đánh vào bước đó |
| Thiếu tự tin | Chạm vào cảm xúc, không chỉ ra hành vi | Bạn nhìn xuống giấy ở hầu hết câu chuyển ý; thử viết từ khoá to hơn và ngẩng lên khi nói câu đầu mỗi ý |
| Nói nhanh quá, không nghe kịp | Đúng nhưng chưa có cách sửa | Khi nêu tác động bạn nói nhanh nhất, đúng phần quan trọng; thử dừng nửa nhịp trước câu tác động |
| Bài nói chưa có gì mới | Dễ thành phủ nhận cả công sức | Phần mở rộng của bạn trùng ý người nói trước; thử tìm thêm một nhóm người bị ảnh hưởng mà đội chưa nhắc |
Để ý rằng không câu thay thế nào nói về tính cách hay năng lực của người nghe. Chúng nói về một khoảnh khắc trong trận và một việc làm khác đi được. Đó là khác biệt giữa góp ý và phán xét.
Một ưu tiên mỗi lần, và góp ý theo vai
Người góp ý có kinh nghiệm thường thấy năm bảy điều chưa ổn trong một lượt nói. Nói hết thì người nghe không nhớ được điều nào, lại có cảm giác mình làm hỏng mọi thứ. Hãy chọn điều có ảnh hưởng lớn nhất tới kết quả trận, thường là phần nội dung hoặc chiến thuật, và để những điều về cách nói như tiếng đệm hay cử chỉ cho lần sau, trừ khi chúng làm người nghe không theo kịp.
Góp ý cũng nên theo vai của người nói. Với người mở màn, câu hỏi chính là khung trận có rõ không, định nghĩa có công bằng không. Với người nói giữa, câu hỏi chính là phản bác có đánh vào điểm mạnh nhất của đối phương không. Với người tổng kết, câu hỏi chính là có kể lại trận theo điểm tranh chấp và có cân trọng lượng không. Nhận xét người tổng kết vì "thiếu lập luận mới" là nhầm vai.
Khi giáo viên hay anh chị khoá trên góp ý cho học sinh nhỏ hơn, càng cần chọn lọc. Với học sinh lần đầu tham gia, mục tiêu là để em muốn quay lại; một lời khen cụ thể và một gợi ý nhỏ là đủ. Không so sánh em với bạn khác trong đội, không nói theo kiểu xếp ai hơn ai.
Nhận góp ý mà không phòng thủ, và khi bạn buồn sau trận
Người nhận góp ý cũng cần kỹ năng. Phản xạ tự nhiên là giải thích: "tại lúc đó mình bị hỏi xen ngang". Giải thích không sai, nhưng nếu làm ngay, cuộc trò chuyện chuyển sang bào chữa và người góp ý sẽ ngại nói tiếp. Thói quen tốt là nghe hết, nói cảm ơn, hỏi lại một câu cho rõ như "lúc đó bạn nghĩ mình nên làm gì", rồi để một hai ngày sau mới quyết định nhận phần nào.
Không phải góp ý nào cũng đúng. Nếu hai người góp ý ngược nhau, ghi cả hai vào sổ và thử cả hai trong trận tập; trận đấu sẽ cho câu trả lời. Nếu một góp ý làm bạn tổn thương vì nói về con người thay vì hành vi, nên nói nhẹ nhàng với người đó hoặc báo với giáo viên phụ trách; câu lạc bộ cần biết để giữ nội quy.
Khi một bạn buồn hoặc khóc sau trận, đừng vội góp ý, cũng đừng vội an ủi bằng câu "không sao đâu". Ngồi cạnh, hỏi bạn có muốn nói chuyện không, ghi nhận rằng trận vừa rồi khó. Nhắc một điều cụ thể bạn ấy đã làm tốt. Phần góp ý để sang buổi sau, khi bạn ấy đã sẵn sàng. Người được đối xử tử tế lúc yếu nhất thường là người gắn bó với câu lạc bộ lâu nhất.
Theo dõi góp ý qua nhiều buổi để thấy tiến bộ
Một góp ý chỉ thật sự có tác dụng khi được nhắc lại ở buổi sau. Câu lạc bộ có thể giữ một sổ chung đơn giản, mỗi thành viên một trang, ghi ngày, góp ý chính đã nhận và cách thử đã thống nhất. Trước mỗi trận tập, người được góp ý liếc lại trang của mình để nhớ hôm nay đang tập điều gì. Sau trận, người góp ý xem riêng điều đó trước khi nói thêm điều mới.
Sổ này còn giúp tránh một tình trạng hay gặp: mỗi buổi một người khác nhau góp ý một điều khác nhau, và người được góp ý không biết nên tập cái nào. Khi nhìn vào sổ, người góp ý biết bạn ấy đang sửa phần phản bác, nên sẽ chỉ nhắc chuyện cử chỉ nếu thật sự cần. Mọi góp ý cùng hướng thì tiến bộ đến nhanh hơn.
Khi một điều đã được sửa xong, hãy nói ra: "lượt hôm nay bạn đáp vào cơ chế của đối phương ngay câu đầu, đúng điều mình bàn tuần trước". Ghi nhận việc sửa thành công cũng quan trọng như chỉ ra chỗ cần sửa, vì nó cho người nghe thấy góp ý là con đường đi tới, không phải danh sách lỗi.
Câu hỏi thường gặp
Góp ý sau trận tranh biện thế nào để bạn không nản?
Nói vào một hành vi cụ thể, giải thích vì sao nó làm bài yếu đi và đưa một cách thử khác cho lần sau. Chọn một ưu tiên mỗi lần, nói riêng thay vì trước cả phòng, và mở đầu bằng một điều bạn đã làm tốt.
Nên góp ý ngay sau trận hay để sau?
Góp ý về đội và chiến thuật nói được ngay khi giám khảo nhận xét. Góp ý cho từng người nên để mười đến hai mươi phút sau, nói riêng; nếu bạn đang buồn hoặc bực thì hoãn sang buổi sau.
Cấu trúc giữ, sửa, thử khi góp ý là gì?
Giữ là một điều đã làm tốt nói cụ thể, sửa là một điều làm bài yếu đi kèm lý do, thử là một cách làm khác cho lần sau. Kết bằng một câu hỏi mở để người nghe có cơ hội nói lý do của mình.
Vì sao không nên góp ý quá nhiều điều một lúc?
Vì người nghe không nhớ được hết và dễ có cảm giác mình làm hỏng mọi thứ. Chọn điều ảnh hưởng lớn nhất tới kết quả trận, thường thuộc nội dung hoặc chiến thuật, và để các điều nhỏ cho lần sau.
Nhận góp ý tranh biện như thế nào cho tốt?
Nghe hết, cảm ơn, hỏi lại một câu cho rõ, rồi để một hai ngày mới quyết định nhận phần nào. Tránh giải thích ngay vì dễ thành bào chữa; nếu hai góp ý ngược nhau, thử cả hai trong trận tập.
Khi bạn cùng đội khóc sau trận nên làm gì?
Đừng vội góp ý hay nói không sao đâu. Ngồi cạnh, hỏi bạn có muốn nói chuyện không, ghi nhận trận vừa rồi khó và nhắc một điều cụ thể bạn đã làm tốt. Phần góp ý để sang buổi sau.