Thể thức nghị viện châu Á (Asian Parliamentary) có hai đội, mỗi đội ba người: phe chính phủ ủng hộ kiến nghị, phe đối lập phản đối. Sáu người nói xen kẽ, mỗi lượt thường bảy phút, sau đó có hai lượt tổng kết ngắn, thường bốn phút, do người nói thứ nhất hoặc thứ hai của mỗi đội đảm nhận; phe đối lập tổng kết trước, phe chính phủ kết cuối cùng. Kiến nghị thường công bố trước trận khoảng nửa giờ.
Vì vai rõ ràng, có đồng đội đỡ và chỉ hai phe, đây là thể thức nhiều câu lạc bộ trung học, đại học dùng để dạy người mới. Bài dưới đi qua trình tự lượt nói, việc của từng vai, luật câu hỏi xen ngang và luật về ý mới ở lượt cuối. Thời gian cụ thể có thể khác giữa các giải (có nơi tám phút một lượt, có nơi chuẩn bị hai mươi lăm phút), nên đọc điều lệ giải trước khi tập.
Trình tự tám lượt nói
Tên vai mượn từ nghị viện: phe chính phủ có thủ tướng, phó thủ tướng, người chốt chính phủ; phe đối lập có lãnh đạo đối lập, phó lãnh đạo đối lập, người chốt đối lập.
| Lượt | Vai | Thời gian thường gặp |
|---|---|---|
| 1 | Thủ tướng (chính phủ) | 7 phút |
| 2 | Lãnh đạo đối lập | 7 phút |
| 3 | Phó thủ tướng | 7 phút |
| 4 | Phó lãnh đạo đối lập | 7 phút |
| 5 | Người chốt chính phủ | 7 phút |
| 6 | Người chốt đối lập | 7 phút |
| 7 | Tổng kết đối lập (người thứ nhất hoặc thứ hai) | 4 phút |
| 8 | Tổng kết chính phủ (người thứ nhất hoặc thứ hai) | 4 phút |
Để ý lượt sáu và bảy: phe đối lập được nói liền hai lượt, tổng cộng mười một phút. Đó là lý do lượt cuối cùng của trận dành cho phe chính phủ, để cân lại. Với người chốt đối lập, điều này có nghĩa là không nên lặp những gì đồng đội sẽ nói ở lượt tổng kết ngay sau; hai người cần hẹn trước ai lo phần nào. Người chốt không được làm lượt tổng kết, vì lượt tổng kết phải là một góc nhìn khác với lượt vừa nói.
Việc của ba người phe chính phủ
Thủ tướng. Mở trận bằng định nghĩa và mô hình. Ví dụ kiến nghị “Trường trung học nên cho học sinh tự chọn một nửa số môn học”: thủ tướng cần nói nửa số môn tính thế nào, môn nào bắt buộc giữ, áp dụng từ lớp mấy, chuyển đổi trong bao lâu. Sau đó giới thiệu cách chia lập luận (“phần mình nói về động lực học, phó thủ tướng nói về định hướng nghề”) rồi trình bày một hai lập luận.
Phó thủ tướng. Mở đầu bằng phản bác lãnh đạo đối lập, vá những chỗ thủ tướng bị đánh, rồi đưa lập luận thứ hai hoặc thứ ba theo phần đã chia. Phó thủ tướng là người nhận nhiều câu hỏi xen ngang nhất, nên cần nắm chắc mô hình để trả lời không lệch.
Người chốt chính phủ. Không đưa lập luận mới hoàn toàn. Việc chính là gom trận thành hai ba điểm tranh chấp, phản bác những gì phe đối lập nói ở lượt hai và bốn, và có thể bổ sung phân tích, ví dụ mới để làm sâu lập luận cũ. Nhiều giải cho người chốt đưa dẫn chứng mới, nhưng một hướng lập luận mới thì không.
Việc của ba người phe đối lập
Lãnh đạo đối lập. Trả lời định nghĩa trước tiên: chấp nhận, hay chỉ ra chỗ thiếu công bằng. Phe đối lập có hai lựa chọn chiến lược: chỉ phản đối mô hình của chính phủ, hoặc đưa ra phản mô hình (một cách giải quyết khác). Chọn hướng nào phải nói rõ ngay ở lượt này, đổi giữa chừng là tự mâu thuẫn.
Phó lãnh đạo đối lập. Phản bác thủ tướng và phó thủ tướng, vá lập luận của lãnh đạo, đưa lập luận tiếp theo. Nếu chính phủ có chỗ hở trong mô hình (ai trả tiền, ai giám sát, học sinh vùng thiếu giáo viên thì sao), đây là lượt khai thác sâu nhất.
Người chốt đối lập. Gom trận theo điểm tranh chấp, đánh lần cuối vào những gì phó thủ tướng vừa nói, không mở lập luận mới. Vì lượt tổng kết đối lập nói ngay sau, người chốt nên tập trung vào phản bác chi tiết, để lượt tổng kết làm việc nhìn toàn cảnh.
Câu hỏi xen ngang trong nghị viện châu Á
Trong sáu lượt chính, người phe kia được đứng lên xin hỏi xen ngang sau phút đầu và trước phút cuối; người bấm giờ gõ một tiếng để báo khoảng được hỏi bắt đầu, và gõ lần nữa khi khoảng đó kết thúc. Câu hỏi nên ngắn, khoảng mười lăm giây. Người đang nói quyết định nhận hay không. Thông lệ là nhận một đến hai câu trong mỗi lượt; từ chối hết có thể bị giám khảo coi là né tránh. Lượt tổng kết không có câu hỏi xen ngang.
Câu hỏi xen ngang có hai công dụng: buộc người đang nói trả lời một điểm yếu ngay lúc đó, và cho đội mình có tiếng nói trong lượt của đối phương. Với phe đối lập, câu hỏi tốt nhất thường nhắm vào mô hình: “Học sinh chọn hết môn dễ thì nhà trường làm gì?” Với phe chính phủ, câu hỏi tốt thường buộc đối lập chọn lập trường: “Các bạn phản đối việc tự chọn, hay chỉ phản đối tỉ lệ một nửa?”
Một điều người mới hay quên: trả lời câu hỏi xen ngang cũng là một phần bài nói, được giám khảo nghe và tính. Trả lời ngắn, quay lại ngay mạch của mình, đừng để câu hỏi kéo bài đi lạc. Bài riêng về câu hỏi xen ngang trong danh mục này có mẫu câu và cách từ chối lịch sự.
Lượt tổng kết: kể lại trận, không thêm ý
Lượt tổng kết bốn phút là lượt hay bị làm sai nhất. Nó không phải lượt phản bác thứ tư, càng không phải chỗ nhét lập luận quên nói. Việc của nó là kể lại trận cho giám khảo theo cách có lợi cho mình: trận xoay quanh những câu hỏi nào, ở mỗi câu hai phe nói gì, và vì sao phe mình thắng câu đó.
Luật chung ở hầu hết giải là lượt tổng kết không được đưa lập luận mới. Giám khảo được dặn bỏ qua phần mới đó, vì phe kia không còn lượt nào để đáp. Ranh giới giữa “phân tích lại” và “ý mới” đôi khi mờ: dùng lại một ví dụ đã nêu để làm rõ thì được, đưa một nhóm người bị ảnh hưởng chưa ai nhắc thì không.
Một cấu trúc dễ dùng cho người mới: mở bằng một câu nói trận xoay quanh hai câu hỏi; mỗi câu hỏi nói “phía bên kia nói thế này, phía mình nói thế này, và đây là lý do phía mình nặng hơn”; kết bằng một câu cho thấy nếu giám khảo đồng ý ở hai câu hỏi đó thì phe mình thắng. Bốn phút trôi rất nhanh, nên chỉ chọn hai, tối đa ba câu hỏi.
Lỗi hay gặp ở đội mới chơi nghị viện châu Á
Thủ tướng định nghĩa quá hẹp hoặc lách. Ví dụ định nghĩa “môn học” chỉ là các môn ngoại khoá để tránh phần khó. Phe đối lập chỉ ra, giám khảo thường không ủng hộ, và chính phủ mất thế từ phút đầu.
Người chốt đưa lập luận mới. Đây là lỗi luật phổ biến nhất. Ý có hay đến đâu, nếu là hướng mới ở lượt năm, sáu, giám khảo thường không tính trọng lượng như lập luận thật.
Ba người nói ba hướng không ăn khớp. Do không chia lập luận rõ trong lúc chuẩn bị. Cách sửa là luôn dành ba phút cuối giờ chuẩn bị để mỗi người nói to một câu tóm tắt phần của mình.
Lượt tổng kết lặp lại bài của người chốt. Hai lượt liền nhau của phe đối lập càng dễ bị lặp. Hẹn trước: người chốt đi chi tiết, người tổng kết đi toàn cảnh.
Một trận mẫu rút gọn: kiến nghị tự chọn môn đi qua tám lượt
Để thấy các vai ăn khớp ra sao, hãy theo một trận tưởng tượng với kiến nghị “Trường trung học nên cho học sinh tự chọn một nửa số môn học”. Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách các lượt nối nhau, không phải bài mẫu để chép.
Thủ tướng đặt mô hình: áp dụng từ lớp mười, giữ bắt buộc Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ và Giáo dục thể chất, các môn còn lại học sinh chọn trong danh sách nhà trường mở; lập luận đầu là học sinh học chăm hơn khi được chọn. Lãnh đạo đối lập chấp nhận định nghĩa, đáp rằng tuổi mười lăm chưa đủ hiểu mình để chọn, và đưa lập luận về khoảng cách giữa trường đủ giáo viên với trường thiếu giáo viên. Phó thủ tướng vá bằng cơ chế tư vấn chọn môn, đưa lập luận về định hướng nghề sớm. Phó lãnh đạo đối lập đánh vào chính cơ chế tư vấn ấy: ai làm, có đủ người không, rồi thêm lập luận về áp lực chọn theo bạn bè.
Người chốt chính phủ gom trận thành hai câu hỏi: học sinh có chọn tốt hơn nhà trường chọn hộ không, và khoảng cách giữa các trường có bị nới rộng không. Người chốt đối lập phản bác chi tiết từng câu trả lời của phó thủ tướng. Lượt tổng kết đối lập kể lại trận theo đúng hai câu hỏi đó, nhấn câu thứ hai; lượt tổng kết chính phủ kết trận bằng cách cho thấy câu thứ nhất quan trọng hơn. Không ai mở hướng mới sau lượt bốn, và trận có hình dạng rõ ràng để giám khảo theo.
Tập nghị viện châu Á trong câu lạc bộ: lộ trình bốn buổi
Với nhóm mới, nhảy ngay vào trận đủ tám lượt bảy phút dễ làm mọi người ngợp. Nhiều câu lạc bộ đi theo bốn buổi như sau, mỗi buổi khoảng chín mươi phút.
- Buổi một: chỉ tập lượt một và hai. Hai bạn làm thủ tướng và lãnh đạo đối lập, mỗi lượt bốn phút, cả nhóm góp ý định nghĩa và mô hình.
- Buổi hai: thêm lượt ba và bốn. Tập vá và phản bác. Người nghe đứng lên hỏi xen ngang để người nói quen nhận và từ chối.
- Buổi ba: tập riêng vai người chốt và lượt tổng kết. Giáo viên đọc to tóm tắt một trận, học sinh có năm phút để gom thành hai câu hỏi tranh chấp rồi nói.
- Buổi bốn: trận đủ tám lượt với thời gian rút gọn. Lượt chính năm phút, tổng kết ba phút, chuẩn bị hai mươi lăm phút, có nhận xét cuối buổi.
Sau bốn buổi, nhóm có thể kéo thời gian lên mức thi thật. Nên đổi vai liên tục để ai cũng từng làm thủ tướng, từng làm người chốt; mỗi vai dạy một kỹ năng khác nhau, và người chỉ quen một vai sẽ lúng túng khi đội cần thay người.
Câu hỏi thường gặp
Nghị viện châu Á có bao nhiêu lượt nói?
Có tám lượt: sáu lượt chính của sáu người nói xen kẽ hai phe, rồi hai lượt tổng kết. Phe đối lập tổng kết trước, phe chính phủ kết cuối cùng của trận.
Ai được nói lượt tổng kết trong nghị viện châu Á?
Người nói thứ nhất hoặc thứ hai của mỗi đội, không phải người chốt. Quy định này giúp lượt tổng kết là một góc nhìn khác, không lặp lại lượt người chốt vừa nói.
Mỗi lượt nói trong nghị viện châu Á dài bao lâu?
Thông lệ là bảy phút cho lượt chính và bốn phút cho lượt tổng kết. Có giải dùng tám phút, có giải học sinh rút ngắn; con số chính xác nằm trong điều lệ giải.
Người chốt trong nghị viện châu Á có được đưa ý mới không?
Không nên đưa một hướng lập luận mới. Người chốt được phản bác, phân tích sâu hơn và thêm dẫn chứng cho lập luận đã có, nhưng ý mới hoàn toàn thường bị giám khảo bỏ qua.
Nghị viện châu Á khác nghị viện Anh ở điểm nào?
Nghị viện châu Á có hai đội ba người và lượt tổng kết riêng; nghị viện Anh có bốn đội hai người, không có lượt tổng kết riêng và giám khảo xếp thứ tự cả bốn đội.
Thời gian chuẩn bị trong nghị viện châu Á là bao lâu?
Thường khoảng hai mươi lăm đến ba mươi phút sau khi công bố kiến nghị. Nhiều giải chỉ cho mang giấy bút, từ điển giấy và cấm thiết bị có mạng trong thời gian này.